وضعیت منابع آبی به حدی رسیده است که دولت به بررسی آب‌های ژرف نیز پرداخته است. هرچند وزیر نیرو تصریح کرده که برداشت از این منابع در مرحله تحقیق و آزمایش چند پروژه پایلوت قرار دارد، اما برنامه‌هایی برای استخراج از آب‌های ژرف در دست تهیه است.
، آب‌های ژرف به آب‌های زیرزمینی اطلاق می‌شود که در عمق بیش از ۱۵۰۰ متری از سطح زمین قرار دارند. برخی از کارشناسان آب‌هایی که در عمق کمتر از ۳۰۰ متر قرار دارند را نیز به عنوان آب ژرف دسته‌بندی می‌کنند زیرا به راحتی قابل دسترسی نیستند. هرچند بخشی از این منابع به عنوان آب‌های فسیلی تجدیدناپذیر شناخته می‌شود، تحقیقات علمی حاکی از آن است که مقدار زیادی از آب‌های ژرف قابل بهره‌برداری است.
منابع آب تجدیدپذیر به آبی اطلاق می‌شود که برداشت آن به واسطه بارش‌های سالانه احیا می‌شود، اما منابع آب تجدیدناپذیر ارتباطی با روان‌آب‌های بارندگی ندارند. در حقیقت، زمان بازسازی آبخوان‌های منابع آب تجدیدناپذیر به قدری طولانی است که تخمین آن غیرممکن است. بنابراین، آب‌های ژرف تجدیدناپذیر، به آب‌های فسیلی اطلاق می‌شوند که سال‌ها پیش در شرایط اقلیمی خاص در زیر زمین ذخیره شده‌اند.
از سویی دیگر، میزان مواد جامد محلول و شوری در این نوع آب‌ها بسیار بالا است و کیفیت چندان مطلوبی ندارند. با این حال، نوع دیگری از آب‌های ژرف وجود دارد که به نوعی تجدیدپذیر به شمار می‌آیند و این آب‌ها بیشتر در نواحی گسلی عمق زمین یافت می‌شوند. این آب‌های زیرزمینی می‌توانند تحت تأثیر بارش‌ها قرار بگیرند.
کیفیت این نوع آب‌ها در مقایسه با آب‌های فسیلی بسیار بهتر و رضایت‌بخش‌تر است. بنابراین، آب‌های ژرف نیز به عنوان نوعی آب زیرزمینی در عمق‌های بیشتر قرار دارند و در بسیاری از نقاط جهان ذخایر آبی این منابع چشمگیر است و زمانی که ذخایر آب زیرزمینی در عمق‌های متعارف در دسترس نباشند، اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کنند.
ادامه پژوهش و اکتشاف در آب‌های ژرف
دولت سیزدهم کار تحقیق و اکتشاف در آب‌های ژرف را آغاز کرده است. به نقل از علی‌اکبر محرابیان، وزیر نیرو، آب‌های ژرف یک منبع باارزش هستند که نیاز به برنامه‌ریزی‌های دقیقی برای برداشت دارند. در سال‌های اخیر، اقداماتی در زمینه پژوهش انجام شده که نتایج مثبتی به همراه داشته و اکنون باید پروژه‌ای تعریف و اجرا شود که تضمین‌کننده باشد.
وی اعلام کرد که پروژه‌هایی در منطقه سیستان و بلوچستان تعریف شده که تعدادی از آنها در حال اجرا و برخی دیگر در مراحل تحقیق و پژوهش هستند. در زمان استفاده از آب‌های ژرف، توجه به عواملی چون دما، فشار و شوری ضروری است، زیرا این آب‌ها در فرآیند شیرین‌سازی باید مدنظر قرار گیرند. در حال حاضر، کارهای تحقیقاتی و اکتشافی در زمینه آب‌های ژرف ادامه دارد و به موازات آن، پروژه‌ای با ابعاد تحقیقی و بهره‌برداری نیز در حال پیگیری است.
هدف‌گذاری برای حفر ۱۰ حلقه چاه آب ژرف
عیسی بزرگ‌زاده، سخنگوی صنعت آب، در این زمینه به ایسنا گفت: در هدف‌گذاری اولیه حفر ۱۰ حلقه چاه ژرف برنامه‌ریزی انجام شده که برای این طرح‌ها ۱۰۰۰ میلیارد تومان اعتبار در نظر گرفته شده است. هم‌اکنون پروژه آب ژرف در مرحله مطالعه است و تاکنون چهار حلقه چاه حفر شده و توافق‌نامه‌ای نیز در این زمینه با معاونت علمی کشور منعقد گردیده است.
او ادامه داد: چندین طرح در حال اجراست و اگر مشخص شود که این منابع امن و مطمئن هستند، برداشت آغاز می‌شود. یکی از تحولات مهم در این زمینه در دولت سیزدهم تشکیل شورای عالی آب ژرف بوده است.
به گفته بزرگ‌زاده، چندین جلسه برگزار شده و دو کمیته علمی و فنی تشکیل شده‌اند تا موضوع بررسی و تحلیل شود.
در حال حاضر پروژه‌های تحقیقاتی در زمینه آب‌های ژرف در حال انجام است و چند چاه نیز در استان‌های سیستان و بلوچستان حفر شده که عمدتاً در سیستان واقع شده‌اند. در برخی استان‌ها نیز پیشنهاد استفاده از آب‌های ژرف مطرح شده است. منابع آب‌های ژرف نیازمند پایش مستمر هستند به‌طوری که اگر چاهی حفاری و تجهیز شود، باید میزان آبدهی آن به‌طور مداوم مورد بررسی قرار گیرد و برنامه‌ریزی مناسبی برای بهره‌برداری از آن انجام شود.
شایان ذکر است که این منابع باید فقط برای تأمین آب شرب استفاده شوند و نمی‌توان از آب‌های ژرف برای مصارف صنعتی و کشاورزی استفاده کرد. تنها در مناطقی که با مشکل تأمین آب شرب مواجه هستند، می‌توان از این آب‌ها بهره برد و در حال حاضر این موضوع در مرحله مطالعاتی و تحقیقاتی قرار دارد.
آب‌های ژرف عمدتاً تجدیدناپذیرند
تورج کشاورز، کارشناس ارشد هیدرولوژی، در این خصوص به ایسنا گفت: آب‌های ژرف عمدتاً به عنوان آب‌های تجدیدناپذیر شناخته می‌شوند. به همین دلیل، برداشت از یک مخزن تجدیدناپذیر باید با دقت و تدبیر انجام شود، زیرا این منابع نمی‌توانند با بارش‌های سالانه احیا شوند. آب‌های ژرف هیچ‌گاه به سرعت بازگردانی نمی‌شوند و لذا باید برداشت آنها به‌گونه‌ای مدیریت شود که با مشکلات آبی کشور مقابله کند.
وی همچنین خاطرنشان کرد: پژوهش‌ها در این زمینه همچنان درحال انجام است و اینگونه نمی‌توان با این آب‌ها برخورد کرد که گویی در چرخه آب امروزی موجودند. شرایط ویژه و خاصی در مورد آبخوان‌های ژرف برقرار است و با توجه به اینکه این منابع غالباً تجدیدناپذیر هستند، استفاده از آنها تنها می‌تواند یک راه‌حل موقت برای مسائل آبی کشور باشد و نباید بر روی آنها به عنوان راه‌حل پایدار تکیه کرد.
آب‌های ژرف ارتباطی با فرونشست ندارند
این کارشناس ارشد هیدرولوژی اضافه کرد: آبی که از عمق ۳۰۰۰ متری استخراج می‌شود حتی اگر بخشی از چرخه آب باشد، برای رسیدن آب جدید به این عمق زمان زیادی نیاز است. به طور کلی آبخوان‌های ژرف به عنوان منابع تجدیدپذیر شمرده نمی‌شوند؛ لذا باید در استفاده از آنها احتیاط لازم به عمل آید چرا که این منابع به عنوان ذخایر استراتژیک محسوب می‌شوند و باید آخرین گزینه برای استفاده انتخاب شوند.
کشاورز همچنین بیان داشت که آب‌های ژرف در عمق ۳۰۰۰ و ۱۸۰۰ متری شناسایی شده‌اند و آبی که استخراج می‌شود از عمق ۳۰۰۰ متری به دست می‌آید. از آنجایی که این آب‌ها در اعماق بسیار زیاد قرار دارند، تأثیری بر پدیده فرونشست ندارند و اگر هم تأثیری داشته باشند، بسیار محدود خواهد بود. چرا که عمق این آب‌ها به قدری زیاد است که بر لایه‌های سطحی تأثیر نخواهد گذاشت.
به اعتقاد کارشناسان، با توجه به وضعیت موجود منابع آبی در کشور، ضرورت مدیریت مصرف بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شود. بهره‌برداری از تمامی منابع آبی می‌تواند در آینده به بروز چالش‌های جدی منجر گردد، بنابراین لازم است که به موضوعات مرتبط با مدیریت مصرف توجه ویژه‌ای شود.