جمهوری آذربایجان در سال جاری شاهد افزایش بیش از ۱۰ درصدی در صادرات گاز خود خواهد بود، اما در راستای تعهد خود برای دو برابر کردن صادرات به اتحادیه اروپا تا سال ۲۰۲۷ با موانع و چالش‌هایی دست و پنجه نرم می‌کند.
جمهوری آذربایجان به هدف تعیین شده خود برای صادرات گاز طبیعی در سال جاری دست خواهد یافت، اما هنوز تا رسیدن به تعهدات بلندپروازانه صادراتی سال ۲۰۲۷ فاصله زیادی دارد.
الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان، در یک نشست سیاسی که در انگلیس در ژوئیه برگزار شد، کشورش را به عنوان «تامین‌کننده‌ای قابل اعتماد» معرفی کرد و از پیش‌بینی افزایش بیش از ۱۰ درصدی حجم صادرات سالانه در مقایسه با سال ۲۰۲۲ خبر داد. هدف این است که حجم صادرات به حدود ۱۳ میلیارد متر مکعب برسد.
چنانچه آذربایجان به این هدف صادراتی نائل شود، برای نخستین بار بیش از نیمی از صادرات گاز خود را به بازارهای اروپایی خواهد فرستاد.
تولید گاز این کشور در هفت ماه ابتدایی سال جاری به مجموع ۲۹.۵ میلیارد متر مکعب رسید که حاکی از افزایشی ۴.۶ درصدی نسبت به مدت مشابه سال قبل است. در این بازه، مجموع صادرات نیز با ۵.۷ درصد افزایش به ۱۴.۷ میلیارد متر مکعب رسید که از این مقدار، کمی بیشتر از نیمی از آن (۷.۸ میلیارد متر مکعب) به کشورهای اروپایی ارسال گردید.
اگرچه رشد صادراتی این جمهوری سابق شوروی فوق‌العاده است، اما حجم کلی هنوز به آن سطحی که برای تحقق وعده دو برابر کردن صادرات گاز به اروپا در سال ۲۰۲۷ به ۲۰ میلیارد متر مکعب در سال نیاز است، نزدیک نشده‌است. به بیان دیگر، باکو در کمتر از سه سال باید حجم صادرات خود را بیش از ۵۰ درصد افزایش دهد.
علی‌اف سعی کرد تا از بروز ابهامات درباره ظرفیت‌های صادراتی آذربایجان جلوگیری کند، اما جزئیات اندکی را ارائه داد. وی در کنفرانس انگلیس بیان کرد: «در حال تلاش برای انجام هر آنچه لازم است تا بتوانیم به تعهد خود برای تأمین ۲۰ میلیارد متر مکعب گاز برای اتحادیه اروپا تا سال ۲۰۲۷ عمل کنیم؛ این هدف ماست.»
با حفاری چاه‌های جدید توسط شرکت بریتیش پترولیوم، تولید میدان گازی «شاه دنیز» جمهوری آذربایجان همچنان در حال افزایش است. این شرکت همچنین اعلام کرده است که انتظار دارد تولید خود را از یک میدان گازی عمیق جدید در زیر میدان نفتی «آذری چراغ گونشلی» در اواخر سال جاری یا اوایل سال ۲۰۲۵ آغاز کند.
اما نکته حائز اهمیت این است که بریتیش پترولیوم و باکو هنوز تأیید نکرده‌اند که آیا افزایش تولید برای تأمین تعهدات باکو به اتحادیه اروپا و پاسخ به مصرف داخلی فزاینده و تقاضای کشورهای همسایه ترکیه و گرجستان کافی خواهد بود یا خیر.
ترکمنستان کلید حل چالش‌های صادرات باکو
احتمالاً کلید حل معضلات صادراتی باکو در دستان ترکمنستان قرار دارد. جمهوری آذربایجان و ترکیه ابراز علاقه کرده‌اند تا قراردادی برای عرضه و ترانزیت با عشق‌آباد منعقد کنند و بدین ترتیب شکاف‌های عرضه به اروپا را پر نمایند. اما به نظر می‌رسد توافق با ترکمنستان به سهولت قرار دارد.
آلپارسلان بایراکتار، وزیر انرژی ترکیه، در اواخر ژوئیه به عشق‌آباد سفر کرد تا چارچوب توافقی که در بهار با ترکمنستان برای تحویل حداکثر ۲ میلیارد متر مکعب گاز سالانه به ترکیه به منظور ترانزیت به اروپا امضا شده بود، نهایی کند. این توافق شامل سواپ با ایران و آذربایجان نیز بود.
بایراکتار در دیدارهای دو روزه خود با مقامات عالی‌رتبه ترکمنستان، از جمله سردار بردی محمداف، رئیس‌جمهور ترکمنستان و آناگلدی ساپاروف، وزیر انرژی، نتوانست پیشرفت قابل توجهی در نهایی کردن توافق داشته باشد و تنها برای ادامه مذاکرات حول قرارداد سواپ گاز و وعده مبهمی برای توسعه خط لوله‌ای که قادر به انتقال سالانه ۱۵ میلیارد متر مکعب گاز ترکمنستان از طریق دریای خزر به ترکیه و اروپا باشد، به آنکارا بازگشت.
بحث درباره چنین خط لوله‌ای از اواخر دهه ۱۹۹۰ شروع شده و تا کنون به دلیل هزینه‌های سنگین آن به صورت معلق باقی مانده است.
با فرض اینکه جمهوری آذربایجان بتواند تولید گاز خود را به میزان لازم برای رفع تعهدات صادراتی خود افزایش دهد، باکو همچنان نیاز به توسعه ظرفیت‌های خطوط لوله انتقال گاز به اروپا دارد. در حال حاضر، سه خط لوله که کریدور گاز جنوبی را تشکیل می‌دهند، تنها قابلیت انتقال سالانه اندکی بیشتر از ۱۰ میلیارد متر مکعب را دارند. تنها توسعه‌ای که به طور برنامه‌ریزی شده در دست انجام است، حدود ۱۱.۲ میلیارد متر مکعب در سال را به این مجموع اضافه خواهد کرد.
توافقات گازی جمهوری آذربایجان
تا به امروز، هیچ توافقی برای افزایش ظرفیت خط لوله گاز قفقاز جنوبی که گاز را از جمهوری آذربایجان از طریق گرجستان به ترکیه منتقل می‌کند یا خط لوله TANAP که گاز آذربایجان را به یونان ارسال می‌کند، وجود نداشته است.
در عین حال، توافقاتی در این بین به انجام رسیده است. شرکت نفت دولتی جمهوری آذربایجان (سوکار) در اوایل اوت، گازرسانی به جئوپلین که بزرگترین واردکننده گاز اسلوونی است را آغاز کرد. با این توافق، تعداد کشورهای جنوب شرقی اروپا که گاز آذربایجان را وارد می‌کنند به ۶ کشور افزایش یافت. دیگر کشورهایی که از گاز جمهوری آذربایجان بهره‌مند می‌شوند، شامل بلغارستان، یونان، مجارستان، رومانی و صربستان هستند.
با این حال، بازارهای بزرگ اتحادیه اروپا برای گاز همچون آلمان هنوز نشان خاصی از تمایل به واردات گاز از جمهوری آذربایجان نداشته‌اند. جمهوری آذربایجان و ترکیه در تلاشند تا با توجه به تعهدات ناکافی به منظور تأمین هزینه‌های توسعه کریدور گازی جنوب، راهکارهایی را پیدا کنند.
اپراتور شبکه گاز یونان (DESFA) در ماه آوریل اعلام کرد که در تلاش است تا ظرفیت اتصالات مرزی خود با ترکیه را به ۵.۵ میلیارد متر مکعب در سال افزایش دهد و در ماه ژوئیه، وزیر انرژی ترکیه نیز برنامه‌هایی را برای ارتقاء ظرفیت اتصال مرزی با بلغارستان به ۷ میلیارد متر مکعب در سال یا حتی ۱۰ میلیارد متر مکعب در سال بیان کرد.
براساس گزارشی از اویل پرایس، چنین اقدامات در کنار ظرفیت استفاده نشده موجود در شبکه گاز ترکیه و توسعه‌های برنامه‌ریزی شده خطوط لوله در کشورهای بالکان، می‌تواند به نحو عمده‌ای در دستیابی به ظرفیت‌های خطوط لوله مورد نیاز برای تحقق هدف صادرات گاز به اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۷ برای آذربایجان کمک کند.