آیت‌الله احمد مبلغی، نماینده مجلس خبرگان رهبری، استاد درس خارج حوزه علمیه و نماینده ایران در مجمع جهانی فقه اسلامی، امروز 12 آبان ماه در نشست علمی «اندیشه‌های گفتمان‌ساز در عرصه جهان اسلام» با استناد به آیه ۱۴۳ سوره بقره، «وَکَذَٰلِکَ جَعَلْنَاکُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِّتَکُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ»، به تبیین ابعاد و لایه‌های بنیادین مفهوم امت در قرآن پرداخت.
وی با بیان اینکه «امت» یکی از کلیدواژه‌های بنیادین قرآن برای معرفی جامعه اسلامی است، اظهار کرد: امت صرفاً مجموعه‌ای از افراد با اعتقادات مشترک نیست، بلکه هویتی اجتماعی و تاریخی دارد که بر اساس مجموعه‌ای از مؤلفه‌ها شکل می‌گیرد و در عرصه حیات انسانی نقش‌آفرینی می‌کند.
هویت متمایز و گشودگی ارتباطی؛ نخستین ویژگی امت اسلامی
مبلغی نخستین لایه ساختار امت اسلامی را هویت‌مندی همراه با گشودگی ارتباطی دانست و گفت: برخورداری از هویت متمایز به معنای انزوا و گسست از جهان نیست. تعبیر «لِتَکُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ» نشان می‌دهد که امت اسلامی باید در حیات اجتماعی جهان حضور فعال داشته باشد و نسبت به مسائل و سرنوشت دیگر جوامع بی‌تفاوت نباشد.
وی افزود: مقابله با ظلم و استکبار، در کنار همزیستی، نیکی و تلاش برای برپایی قسط در مناسبات انسانی، از جلوه‌های این حضور فعال است. بنابراین، هویت اسلامی باید زمینه‌ساز ارتباط مسئولانه با جهان باشد، نه عاملی برای کناره‌گیری از آن.
امت وسط؛ الگویی برای تنظیم متوازن مناسبات و ارزش‌ها
نماینده ایران در مجمع جهانی فقه اسلامی، دومین لایه را نظم‌بخشی بر مدار مفهوم قرآنی «امت وسط» برشمرد و تصریح کرد: امت وسط را نباید صرفاً به معنای میانه‌روی صوری یا قرار گرفتن در نقطه میانی دو موضع دانست. این مفهوم ناظر به تنظیم حکیمانه نسبت‌ها، شناخت تناسب‌ها و ایجاد توازن میان ارزش‌ها، حقوق و ساحت‌های مختلف زندگی است.
وی با اشاره به تعبیر «اوساط امور» در عهدنامه مالک اشتر، خاطرنشان کرد: جامعه برای دستیابی به نظم مطلوب، نیازمند موازنه و تناسب میان مؤلفه‌های مختلف است. از این منظر، امت وسط امتی است که بتواند از افراط و تفریط فاصله بگیرد و مناسبات اجتماعی را بر پایه عدالت و تناسب سامان دهد.
انسجام و وحدت در عین تنوع؛ شرط الگوبودن امت
مبلغی سومین لایه ساختار امت اسلامی را انسجام‌بخشی و وحدت در عین کثرت دانست و گفت: در کنار تعبیر «امت وسط»، قرآن از امت واحده و «خیر امة» نیز سخن می‌گوید. این مفاهیم نشان می‌دهند که امت اسلامی برای ایفای نقش الگویی خود باید از انسجام درونی برخوردار باشد.
وی تأکید کرد: شکاف، اختلاف و تنازع درونی، توانایی امت را برای ایفای نقش در عرصه جهانی تضعیف می‌کند. وحدت به معنای نادیده گرفتن تفاوت‌ها نیست، بلکه به معنای حفظ انسجام در عین پذیرش تنوع و اختلاف‌نظرهاست.
گفتمان‌سازی جهانی بر پایه ذخایر معنایی مشترک
نماینده مجلس خبرگان رهبری، چهارمین لایه را معناآفرینی و گفتمان‌سازی دانست و اظهار کرد: تولید معنا در عرصه جهانی نباید از نقطه صفر آغاز شود؛ بلکه باید بر ذخایر معنایی مشترک و ظرفیت‌های فطری و عقلایی انسان‌ها تکیه کند.
وی با اشاره به اهمیت «محاسن کلام» اهل‌بیت(ع) در عرضه معارف دینی، توضیح داد: یکی از راه‌های مؤثر در انتقال پیام دین، آغاز گفت‌وگو از نقاطی است که با ادراک فطری و عقلایی مخاطبان سازگاری دارد. چنین رویکردی می‌تواند زمینه پذیرش و فهم متقابل را فراهم کند.
مبلغی با تأکید بر ضرورت توجه به مشترکات در تعاملات جهانی و همچنین روابط میان شیعه و اهل‌سنت، خاطرنشان کرد: در گفتمان‌سازی باید از تحمیل مفاهیم خاص بر فضای عمومی پرهیز کرد و به ظرفیت‌های مشترکی توجه داشت که امکان گفت‌وگو و ارتباط میان انسان‌ها و جوامع مختلف را فراهم می‌آورد.
وی در پایان، چهار لایه هویت‌مندی و گشودگی ارتباطی، نظم‌بخشی بر پایه مفهوم امت وسط، انسجام و وحدت در عین کثرت، و معناآفرینی و گفتمان‌سازی را از مؤلفه‌های اساسی ساختار امت اسلامی برشمرد.
/