پدیده اجتماعی درون اتوبوس‌ها، یکی از چالش‌های عمده‌ای است که مانعی برای استفاده برخی از شهروندان از حمل‌ونقل عمومی می‌شود. در زمان بحث درباره فرهنگ استفاده از وسایل نقلیه عمومی، معمولاً فقط به نکاتی چون کاهش آلودگی محیط زیست و ترافیک اشاره می‌شود تا شهروندان ترغیب شوند از وسایل نقلیه عمومی به‌جای خودروهای شخصی استفاده کنند. اما آیا جریان اجتماعی درون اتوبوس‌ها به فراموشی سپرده شده است؟ آیا در راستای فرهنگ‌سازی به‌کارگیری صحیح این وسایل عمومی، تلاشی صورت نمی‌گیرد؟
، در ایستگاه‌های اتوبوس، اتوبوس‌ها به طور پیوسته حرکت می‌کنند، اما چیزی که مشاهده می‌شود، افزایش تعداد مسافران است. علت این مسئله بسیار واضح است؛ اکثر اتوبوس‌هایی که به ایستگاه می‌رسند، اشغال شده‌اند و حتی گاهی بیشتر از ظرفیت خود مسافر دارند. اگرچه گاهی چند نفر پیاده می‌شوند، اما تعداد مسافران به قدری زیاد است که گویی هیچ کس پیاده نشده است. ساعت از هشت شب گذشته است و امکان دسترسی به وسایل نقلیه عمومی دیگری در این محدوده وجود ندارد. همه در ایستگاه ایستاده‌اند تا شاید بتوانند سوار بر اتوبوس بعدی یا آخرین اتوبوس شوند. در آغاز و انتهای روزهای کاری که زمان تردد جمعیت به بیشترین حد خود می‌رسد، اگر تجربه سفر با اتوبوس را داشته باشید، به‌خوبی می‌دانید که در هر نقطه از فضای داخلی اتوبوس تندرو خط ویژه، گاهی هیچ فضایی برای نشستن وجود ندارد.
فرهنگ اتوبوسی
تعداد صندلی‌های اتوبوس‌ها محدود است و غالب افراد درون اتوبوس ایستاده‌اند. به‌نظر می‌رسد که اولویت برای نشستن بر روی صندلی به این ترتیب باشد که چه کسی زودتر سوار اتوبوس شده یا چه کسی نزدیک‌ترین حالت ایستاده را دارد تا سریع‌تر جایگزین یکدیگر شود. بنابراین، اولویت نشستن صرفاً بر اساس سرعت و شانس تعیین می‌شود!. با این وجود، اتوبوس به عنوان یک وسیله حمل‌ونقل عمومی دارای فضای عمومی، شاهد رفتارهایی نظیر صحبت کردن بلند افراد با تلفن‌همراه یا با دیگران است. جالب آنکه حتی برخی رانندگان نیز به سلیقه شخصی خود موسیقی پخش می‌کنند و تمامی مسافران تا پایان سفر ناچارند آن را تحمل کنند.
یکی از قوانین نانوشته بین مسافران بر این مبتنی است که هرگاه نزدیک به مقصد خود می‌شوند، باید جای خود را با افرادی که جلوتر نشسته‌اند، تعویض کنند تا از ایستگاه مدنظر خود جا نمانند. اما در بسیاری از مواقع، مشاهده می‌شود که مسافر به محض رسیدن به ایستگاه، به سمت در اتوبوس می‌دود تا پیاده شود. این افراد در اکثر موارد مانع بسته شدن در اتوبوس و حرکت در زمان مقرر می‌شوند. اگر این رفتار تنها یک بار در هر ایستگاه اتفاق بیفتد، به تأخیر قابل توجهی در زمان حرکت اتوبوس می‌انجامد و تمامی افراد داخل اتوبوس، به‌علاوه افرادی که در ایستگاه‌های بعدی منتظرند، به نوعی در سفرهای درون‌شهری و رسیدن به مقصود خود با تأخیر مواجه می‌شوند. این مشکل می‌تواند پیچیده‌تر شود، به این معنا که دیگر مسافران نیز در فرآیند پیاده شدن افراد همکاری لازم را انجام نمی‌دهند. این شامل جابه‌جایی، پیاده شدن تعدادی از مسافران برای باز کردن راه به سمت در اتوبوس و صبوری دیگر مسافران ایستگاه به‌منظور پیاده شدن مسافران اتوبوس و سپس سوار شدن به آن می‌شود. تمامی این موارد، رفتارهایی هستند که عدم انجام آن‌ها سبب ایجاد تنش و مشکلات می‌شود.
چالش‌های زیرساختی؛ موانع فرهنگ‌سازی
پنج تا شش نفر در نزدیکی در اتوبوس ایستاده‌اند و هنگام باز و بسته شدن درها تلاش می‌کنند تا آسیب نبینند و درب به درستی باز یا بسته شود. هوای درون اتوبوس بسیار گرم و گرفته به نظر می‌رسد. با حرکات اتوبوس بر روی دست‌اندازها یا ترمز ناگهانی، تعادل افراد به هم می‌ریزد و این مسئله ممکن است منجر به برخوردهایی شود که به‌خاطر پا گذاشتن یا ضربه خوردن از عدم تعادل به وجود آید. در این حین، درب اتوبوس باز می‌شود و رقابتی بین افراد درون ایستگاه برای سوار شدن به اتوبوس شکل می‌گیرد.
زمانی که مباحث مربوط به چالش‌های زیرساختی در ناوگان حمل‌ونقل عمومی کشور مطرح می‌شود، نخستین موضوعی که توجه‌ها را جلب می‌کند عدم تناسب تعداد مسافران با وسایل حمل‌ونقل عمومی در ساعات پیک تردد است که منجر به انباشت جمعیت می‌شود و البته خود این به افزایش احتمال برخوردها دامن می‌زند. این چالش مهم در زیرساخت اتوبوسرانی تأثیر مستقیمی بر فرهنگ و روابط اجتماعی درون اتوبوس دارد.
مسافران در ایستگاه ایستاده و در بهترین حالت در صف انتظار اتوبوس هستند. اتوبوس به ایستگاه می‌رسد، اما بجای توقف در محل مشخص، چند متر جلوتر می‌ایستد. مسافران در ایستگاه با عجله به سمت اتوبوس می‌دوند و صف شکسته می‌شود و مسافران هم درون و هم بیرون ایستگاه در خیابان پراکنده می‌شوند. مشاهده چنین وضعیتی از مسافران در شهر، چه تصورات و سؤالاتی را به ذهن متبادر می‌سازد؟
مسئله مهم دیگری عدم وجود سیستم تهویه مناسب و کولر فعال در اتوبوس‌هاست. اگر از اتوبوس‌های تندرو خط ویژه استفاده کرده باشید، بهتر متوجه این موضوع نمی‌شوید، چرا که طبق آمار گزارش شده از سوی مدیرعامل شرکت واحد اتوبوسرانی، حدود ۹۵ درصد از اتوبوس‌های تندرو دارای سیستم تهویه و کولر فعال هستند. اما آیا شهر تنها به چند خط ویژه در خیابان‌های اصلی محدود می‌شود؟ این مسئله به‌ویژه در خطوط فرعی که اکثر آن‌ها بدون تهویه و کولر فعال هستند، مشهود می‌شود. عدم وجود تهویه به‌خصوص در گرمای تابستان چه شرایطی را برای مسافران درون اتوبوس فراهم می‌کند؟ بر اساس گزارشی از معاونت درمان دانشگاه علوم‌پزشکی تهران، گرما تنها سلامت جسمی افراد را به خطر نمی‌اندازد، بلکه می‌تواند سلامت روانی آن‌ها را نیز به چالش بکشد. دماهای بالا ممکن است بر قدرت تفکر و شناخت افراد تأثیرگذار باشد و این به نوبه خود می‌تواند توانایی فکر کردن روشن، تصمیم‌گیری، برقراری ارتباط مؤثر و انجام اقدامات حفاظتی را از آنان سلب کند.
فرهنگ‌سازی استفاده از اتوبوس در کشورهای دیگر
در کشورهای مختلف از تبلیغات داخلی اتوبوس و ایستگاه‌ها به‌عنوان ابزاری برای فرهنگ‌سازی عمومی استفاده می‌شود. براساس گزارش‌ها از دیگر کشورها، به‌ویژه در کشور بلژیک، زمانی که مردان و زنان مسن، مادران با فرزندان و افرادی که بار حمل می‌کنند، وارد اتوبوس می‌شوند، جوان‌ترها بدون هیچ توقعی به سرعت جای خود را به آن‌ها می‌دهند. برای تشویق مردم به چنین رفتارهایی، در سطح شهر فرهنگ‌سازی انجام شده است. همچنین مسافرانی که قصد پیاده شدن دارند، معمولاً یک ایستگاه جلوتر خود را آماده کرده و در کنار در خروجی قرار می‌گیرند تا بلافاصله با توقف اتوبوس پیاده شوند و زمان توقف را کاهش دهند. در اتوبوس‌های آن‌ها دکمه‌هایی در کنار میله‌ها نصب شده که به رانندگان اعلام می‌کند افرادی مانند سالمندان یا مادران همراه کودک نیاز به زمان بیشتری برای پیاده شدن دارند. رانندگان سایر خودروها نیز قانون عدم تردد در مسیر وسایل حمل‌ونقل عمومی را رعایت می‌کنند و این عامل باعث می‌شود که حتی در خیابان‌های تنگ و باریک شهرهایی همچون بلژیک، هیچ ترافیک یا توقفی که ناشی از عدم رعایت حقوق دیگران باشد، مشاهده نشود.
سکوهایی برای فرهنگ‌سازی
بخش بزرگی از زمان مردم در طول روز به اتوبوس و سایر وسایل حمل‌ونقل عمومی تعلق دارد، زیرا این وسایل به‌دلیل استفاده روزمره بین مردم، محیط مناسبی برای آموزش و اجرای قوانین شهروندی از سوی مسئولان و شهروندان به شمار می‌روند. فضایی که در آن تمامی فرهنگ‌ها و خرده‌فرهنگ‌ها به تعامل و همکاری پرداخته تا از وضعیتی ناخوشایند و طاقت‌فرسا به فرادید اجتماعی تعامل‌محور و ایمن در شهر تبدیل شود. همچنین تصور می‌شود اگر شهروندان روزانه با محیطی پر از چالش و تنش مواجه شوند، چه پیامدهای ثانویه‌ای بر سایر تعاملات اجتماعی در شهر یا حتی در خانواده‌ها خواهد داشت.
فرهنگ‌سازی می‌تواند از روش‌های گوناگونی بهره ببرد؛ با توجه به اینکه هر فرد از کودکی تا بزرگسالی، سال‌های قابل توجهی از مراحل اجتماعی شدن را در چارچوب آموزشی طی می‌کند. پیشنهاد می‌شود نخستین گام‌های فرهنگ‌سازی در زمینه چگونگی استفاده از حمل‌ونقل عمومی، احترام به حقوق سایر مسافران و تلاش برای حفظ و نگهداری وسایل حمل‌ونقل عمومی در مدارس برداشته شود.
در ابعاد دیگر، نقش شهرداری به‌عنوان نهاد مسئول حمل‌ونقل عمومی در کشور و همچنین همکاری پلیس راهنمایی و رانندگی بسیار حائز اهمیت است. شهرداری با بهره‌گیری از فضای تبلیغاتی موجود در اتوبوس‌ها، ایستگاه‌ها و فضاهای عمومی شهری می‌تواند در عرصه فرهنگ‌سازی فعال شود. همچنین پلیس راهنمایی و رانندگی با آموزش رانندگان اتوبوس و وضع قوانینی مانند ممنوعیت توقف اتوبوس‌ها در خارج از ایستگاه‌ها و جریمه دیگر خودروهایی که در مسیر خطوط ویژه قرار می‌گیرند، در فرهنگ‌سازی این زمینه مؤثر خواهد بود. در همین راستا، رسانه‌ها و جراید نیز به‌عنوان یکی از ارکان اصلی فرهنگ‌سازی در کشور باید به آموزش و فرهنگ‌سازی در زمینه حقوق شهروندی و نحوه استفاده از حمل‌ونقل عمومی نیز توجه ویژه‌ای داشته باشند.