صنوبری در آغاز این نشست، با اشاره به فاصلۀ حدود دو هزار و هفتصد سالۀ میان نگارش منظومۀ هومر و ساخت فیلم، «ایلیاد» و «ادیسه» را مهمترین منبع الهام نولان دانست، اما یادآور شد که این تنها منبع او نیست و فیلم از متونی چون نمایشنامۀ «آگاممنون» اثر آیسخولوس و نیز منظومهی «ویرژیل» بهره برده است. او تاکید کرد بار دراماتیک فیلم بیشتر محصول اقتباس از آیسخولوس است.
صنوبری در بخش دوم صحبت خود مسعود فراستی را از چهرههای نسل طلایی منتقدان ایران و مهمترین سازندهی تریبون نقد سینما در ایران خواند و گفت نقدهای او، فارغ از موافقت یا مخالفت با او، از نظر هنری و خطابی هم ارزش و اهمیت دارد.
ضعف در تکنیک و فرم
در ابتدای این نشست فراستی با لحنی کنایهآمیز و شیوۀ خاص شناختهشدۀ نقدهایش گفت میکوشد خشن نباشد، اما اعلام کرد که اگر دو بار از سالن بیرون رفته و برگشته، به فیلم رحم کرده است چون بسیاری از بخشهای اثر نولان را میتوان نادیده گرفت. او سینما را «تصویر متحرک دگرگونساز» تعریف کرد و گفت هر هنری با تکنیک آغاز میشود اما باید از آن عبور کند و به فرم برسد. به باور او، نولان در این فیلم کاربرد نماها، تفاوت ابژکتیویته و سوبژکتیویته، فلشبک، فلشفوروارد و حتی کات را درست به کار نبرده است.
به گفتۀ فراستی، فیلم نمیتواند برای مخاطب تجربه بسازد. او گفت: «در هیچ صحنهای تجربه نمیکنیم؛ از فیلم دوریم.» فراستی فرم را درگیرکردن و تربیت حسها دانست و گفت چنین اتفاقی در فیلم نولان رخ نمیدهد. همچنین نولان را «مرعوب تکنولوژی» خواند و پرفروشبودن فیلم را دلیل کیفیت سینمایی ندانست. به اعتقاد او، بسیاری از ستایشگران فیلم در واقع تحت تأثیر دوربین سنگین و جلوههای تکنولوژی بهکار رفته در این اثر قرار گرفتهاند.
انتقاد از بازیگردانی و تحریف جهان اسطوره
فراستی در ادمۀ نقد خود به فیلم سینمایی «ادیسه»، انتخاب بازیگر نقش هلن را نیز نقد کرد. او تأکید کرد که ایرادش نژادپرستانه نیست و خود را طرفدار سیاهپوستان دانست، اما معتقد بود این انتخاب با توصیف اسطورهای هلن تناسب ندارد و انتخاب یک بازیگر سیاهپوست برای نقش هلن را نشانۀ تلاش کارگردان برای راضیکردن همه دانست؛ تلاشی که در نهایت به شخصیت و حتی به گروهی که فیلمساز قصد نمایندگی آنها را دارد، توهین میکند.
صنوبری نیز گفت اگر فقط هلن سیاهپوست بود میشد معنای اعتراضی را برداشت کرد، ولی حضور یک بازیگر سیاهپوست حتی در میان خواستگاران ثروتمند، منفی و قلدرِ پنلوپه، بیشتر از رویکرد اعتراضی به رویکرد تحریف تاریخ غرب و جهان اثر هومر که رنگینپوستان در آن جایی نداشتند دامن میزند.
حذف خدایان و خانواده
یکی از محورهای اصلی نقد فراستی، تغییرات بنیادین فیلم نسبت به متن هومر بود. او حذف خدایان را نخستین و اساسیترین خطا دانست و گفت خدایان در این منظومه عناصر دکوراتیو نیستند، بلکه ستونهای فعال روایتاند. با حذف آنها، آتنا به توهمی ذهنی بدل میشود و حماسه به درامی سکولار و روانشناختی تقلیل مییابد.
دومین تغییر مهم از نگاه او حذف پدر و مادر اودیسئوس و در نتیجه از میان رفتن مفهوم «خانه» و «خانواده» بود. فراستی گفت در فیلم، قهرمان بهجای بازگشت به خانه، در پایان از آن میگریزد و به غرب میرود، درحالیکه اساس تراژدی بازگشت و آرامش در خانه است. او اودیسئوسِ نولان را «قربانی تروما» و جنگجویی ابزورد توصیف کرد که در خانه ۱۰۰ نفر را میکشد و با طعنه پرسید: «نمیدانم اودیسئوس است یا آرنولد شوارتزنگر!» به باور او، با حذف اراده و هدایای خدایان و عناصر دیگر، کاتارسیس نیز از میان میرود.
جهتگیری غربمحور و نیهیلیسم
فراستی در پاسخ به این دیدگاه که بعضی میگویند فیلم اگرچه از نظر هنری قوت زیادی ندارد ولی نگاهی اخلاقی و انتقادی به جنگ دارد، به جملۀ ویل دورانت اشاره کرد: «جنگ زشت است، اما ایلیاد زیباست». او نگاه فیلم را نه ضد جنگ، که صلحطلبی دروغین و تسلیمگرایانه و پایان آن را نشانۀ جهتگیری غربمحور اثر نولان دانست. به اعتقاد او، پیام فیلم آمریکایی و حتی ارتجاعی و ادیسۀ نولان در مجموع نیهیلیستی است و با بنیانهای تراژدی در تضاد قرار دارد. او همچنین دیالوگ شخصیت ادیسه در این فیلم را که «آیندگان ما را فراموش میکنند» زشت و عوامفریبانه خواند.
فراستی در پاسخ به این پرسش که آیا فیلم نوعی عذرخواهی از شرق است، گفت: «اگر خود نولان این سوال را بشنود میخندد (و با توجه به پایانبندی فیلم) میگوید: شرق کجاست؟ من که دارم به غرب میروم!».
صنوبری نیز در پاسخ به تفسیر لایههای سیاسی فیلم، اشاره کرد بیش از همه یاد طرح جلد جنجالی مجلۀ اکونومیست در ماههای اخیر میافتد که نمایشگر سرباز آمریکایی است که پس از سالها جنگافروزی، دارد با چمدانی پر، از غرب آسیا به خانه برمیگردد!
ارجاع به تارکوفسکی و کوروساوا و سه توصیه به نولان
فراستی در پاسخ به پرسشی دربارۀ اینکه اگر تارکوفسکی یا دیگر بزرگان سینما ادیسه را میساختند چگونه میساختند و چه فرقی با نولان داشتند، تماشای فیلمهای «استاکر» و «سولاریس» را پیشنهاد کرد و گفت: «تارکوفسکی کجا و نولان کجا؟» او همچنین از کوروساوا یاد کرد که ویرانی جنگ را در آثارش، عمیق و انسانی تصویر میکند، درحالیکه نولان درگیر نمایش تکنولوژی است.
فراستی در پایان این نشست، به نولان سه توصیه کرد: «سینما را یاد بگیرد، دغدغۀ تبلیغاتی را کنار بگذارد و بداند که هنر با دوستداشتن و بازگشت به خود شکل میگیرد.»
/
