پرتاب همزمان سه محموله با ماهواره‌بر سیمرغ، ثبت رکورد دستیابی به مدار ۷۵۰ کیلومتری، پایش سطح زیرکشت گندم در ۶ استان مهم برای تولید این محصول، بررسی سطح کشت برنج در استان‌های گیلان و مازندران و مطالعه طوفان‌های ریزگرد از طریق سامانه‌های مبتنی بر تصاویر ماهواره‌ای، بخشی از دستاوردهای ۱۴ ساله ایران از سال ۸۸ تا کنون محسوب می‌شود.
، فنّاوری فضایی در مراحل ابتدایی خود شامل طراحی و پرتاب موشک‌های فضایی، ماهواره‌ها و کاوشگرهای سیاره‌ای، دیجیتال‌سازی تصاویر، توسعه سنسورهای فضایی، سفرهای بین‌سیاره‌ای، تحقیق در مواد جدید و سفر انسان به فضا بوده است؛ اما امروزه کاربردهای این فناوری به حوزه‌هایی از جمله ناوبری فضایی، بهینه‌سازی سیستم‌ها، توسعه زیرسیستم‌های کوچک و کارآمد، طراحی موتورهای فضایی نوین، انرژی‌های تجدیدپذیر در فضا، مدیریت پسماندهای فضایی (زباله‌های مداری) و گردشگری فضایی گسترش یافته و این پیشرفت‌ها به زمین نیز انتقال یافته است.
پیش‌بینی‌ها حاکی از این است که فنّاوری فضایی در آینده به حوزه‌های معدن‌کاری فضایی، طراحی موشک‌های تک مرحله‌ای، فناوری‌های پاک‌تر برای جلوگیری از تولید زباله‌های فضایی، تاسیس کارخانه‌های مداری برای تولید دارو یا آلیاژهای خاص، هتل‌های فضایی، کلونی‌سازی فضا، آسانسورهای فضا و بسیاری از ایده‌های هیجان‌انگیز دیگر منجر خواهد شد.
در حال حاضر، استفاده از فناوری‌های فضایی به امری عادی تبدیل شده است و بدون این فناوری‌ها، انجام کشاورزی دقیق، پایش آتش‌سوزی، سیلاب، ذخایر آبی و اکتشافات معدنی بسیار دشوار خواهد بود.
کشور ما هم‌اکنون در کنار ۱۰ کشور پیشرفته در زمینه فنّاوری فضایی قرار دارد و ایران در زمینه علم فضا، یازدهمین کشور در سطح جهانی و نخستین کشور در منطقه محسوب می‌شود.
ایران پس از پرتاب ماهواره «امید»، به‌عنوان نخستین ماهواره ایرانی در روز ۱۴ بهمن ماه سال ۸۷، این روز را به عنوان «روز ملی فناوری فضایی» در تقویم رسمی خود ثبت کرده است.
فهرست دستاوردهای فناوری فضایی از سال ۸۸ تا ۹۳ به شرح زیر است:
سال ۸۸: پرتاب موفق «راکت کاوشگر ۳» که محموله‌ای زیستی شامل «لاک‌پشت»، «کرم»، «موش» و «نمونه‌های سلولی» را حمل می‌کرد، انجام شد. معرفی ماهواره طلوع، نمونه مهندسی ماهواره مصباح دو، نمونه مهندسی ماهواره دانشجویی نوید علم و صنعت، نمونه پایلوت ماهواره‌بر سیمرغ، موتور ماهواره‌بر و افتتاح نخستین مرکز پردازش تصاویر ماهواره‌ای کشور و آزمایشگاه سه‌بعدی مجازی در این سال، دیگر دستاوردهای مهم کشور در حوزه فضایی محسوب می‌شوند.
سال ۸۹: نمونه‌های مهندسی چهار ماهواره «ظفر»، «رصد»، «فجر»، و «دانشجویی امیرکبیر» به همراه نمونه ماهندسی «موتور ماهواره‌بر سفیر B۱» و «کپسول زیستی کاوشگر ۴» به نمایش گذاشته شدند.
سال ۹۰: ماهواره «نوید» با موفقیت به مدار پرتاب شد.
سال ۹۱: مدل مهندسی ماهواره «ناهید» و مدل توسعه ماهواره «زهره» رونمایی شده و نخستین میمونی که به فضا پرتاب شد، با نام «آفتاب» به همراه کاوشگر «پیشگام» که به‌سلامتی به زمین بازگشت، به نمایش گذاشته شد.
سال ۹۲: دو ماهواره «تدبیر» (المصنوعات علمی و صنعتی) و «خلیج فارس» (ساخته‌شده در دانشگاه صنعتی مالک اشتر) معرفی گردید. در مهرماه این سال، در هفته جهانی فضا، دومین میمون فضانورد ایرانی به نام «فرگام» به وسیله کاوشگر «پژوهش» با گاز مایع به فضا پرتاب شد و این محموله زیستی به‌سلامتی به زمین بازگشت.
سال ۹۳: ماهواره ملی «فجر» با ماهواره‌بر «سفیر» به‌طور موفقیت‌آمیز به فضا پرتاب و در مدار زمین قرار گرفت و مراسم «روز ملی فناوری فضایی» دو هفته پس از این پرتاب برگزار گردید، جایی که نمایشگاهی از دستاوردهای چند سال اخیر کشور در عرصه فضایی برپا شد و ماک آپ فضاپیمای سرنشین‌دار ایرانی به نمایش درآمد.
سال ۹۴: پژوهشگاه فضایی ایران مرحله اول مرکز آزمون و یکپارچه‌سازی سامانه‌های فضایی را با هدف پشتیبانی از توسعه محصولات فضایی راه‌اندازی کرد، در سال مذکور طراحی محموله مخابراتی باند KU، طراحی و ساخت چرخ عکس‌العملی و ساختار ساندویچی لانه زنبوری برای استفاده در ماهواره‌ها نیز انجام شد.
سال ۹۵: ماهواره مخابراتی «ناهید ۱» معرفی گردید.
سال ۹۷: ماهواره «پیام» دانشگاه صنعتی امیرکبیر در تاریخ ۲۵ دی ماه این سال با ماهواره‌بر «سیمرغ» به فضا پرتاب گردید ولی این پرتاب با موفقیت همراه نبود و ماهواره پیام به مدار دست نیافت. علت آن این بود که سرعت جدایی ماهواره از ماهواره‌بر پس از پرتاب به حد مطلوب نرسید و در لحظه آخر ماهواره در مدار قرار نگرفت. این نخستین تلاش برای ارسال ماهواره با یک ماهواره‌بر سه مرحله‌ای بود که به نتیجه نرسید و طراحی آن از سال ۸۴ آغاز شده بود.
سال ۹۸: ماهواره «ظفر-۱» در روز ۲۰ بهمن ماه پرتاب گردید، ولی نتوانست در مدار قرار گیرد و نهایتاً به اقیانوس هند سقوط کرد.
توسعه فناوری فضایی
دستاوردهای پژوهشگران فضایی کشور تنها به ساخت ماهواره محدود نیست، بلکه این فناوری در پایش مزارع نیز کاربرد دارد که از جمله این موارد شامل:
سیستم پایش ماهواره‌ای آتش‌سوزی
این سیستم که با عنوان «آتش‌بان» شناخته می‌شود، با بهره‌گیری از داده‌ها و تصاویر ماهواره‌ای، امکان تهیه نقشه‌های ریسک، شناسایی آتش‌سوزی فعال، تحلیل رفتار آتش، مدیریت مواد آتش‌زا، هشدار سریع و کنترل آتش را در عرصه‌های طبیعی فراهم می‌کند.
سیستم پایش ماهواره‌ای تالاب‌ها
این سامانه با نام «کرانه»، با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای و فناوری سنجش از دور، اطلاعات و تحلیل‌های آماری در مورد منابع آبی کشور نظیر رودخانه‌ها، دریاچه‌ها، تالاب‌ها و ذخایر سدها را به عنوان ابزار مدیریت و برنامه‌ریزی منابع آبی به پژوهشگران و مدیران ارائه می‌دهد.
سیستم پایش گرد و غبار و آلودگی هوا
این سامانه با نام «آفاق» از تصاویر ماهواره‌ای و فناوری سنجش از دور برای پایش و شناسایی پارامترهای جوی، کیفیت هوا، رطوبت خاک و به‌ویژه پدیده گرد و غبار در سطح کشور استفاده می‌کند.
برآورد سطح زیر کشت سه محصول استراتژیک
سطح زیر کشت گندم در ۶ استان برجسته برای تولید گندم کشور، شامل خوزستان، فارس، گلستان، کردستان، کرمانشاه و همدان که حدود ۵۰ درصد از تولید این محصول را شامل می‌شود، با بهره‌گیری از فناوری فضایی برآورد می‌شود.
در خصوص محصول برنج، در گام اولیه، سطح زیر کشت این محصول در استان‌های قطب (گیلان و مازندران) مورد ارزیابی قرار گرفته و در سال‌های آینده سایر استان‌های تولید کننده برنج نیز به این طرح پیوسته خواهند شد.
دسترسی عمومی به تلسکوپ‌های سازمان فضایی
محققان سازمان فضایی تلسکوپ «سامانه کیهان» را برای رصد آنلاین آسمان و جمع‌آوری اطلاعات از اجرام سماوی ایجاد کرده‌اند، که علاقه‌مندان می‌توانند با اتصال به تلسکوپ رصدخانه «خیام»، به مقاصد رصدی خود دسترسی پیدا کنند.
این رصدخانه از یک دهه پیش به فعالیت‌های علمی و مأموریت‌های تخصصی در حوزه فضایی مشغول بوده و اکنون امکان رصد آسمان را برای علاقه‌مندان فراهم کرده است. علاقه‌مندان به نجوم می‌توانند از طریق keyhan.isa.ir درخواست رصد آسمان را ثبت کرده و با هماهنگی اپراتور در فرآیند مراقبت و کنترل تجهیزات نجومی شرکت کنند.
تازه‌ترین فعالیت فضایی ایران
ماهواره‌های نور ۱، ۲ و ۳
در تاریخ ۵ مهر ۱۴۰۲، نیروی هوافضای سپاه، با موفقیت ماهواره تصویربرداری «نور ۳» را با ماهواره‌بر ایرانی «قاصد» به مدار ۴۵۰ کیلومتری زمین فرستاد.
به‌طور نخستین، ماهواره‌بر سه مرحله‌ای «قاصد» نیروی هوافضای سپاه، در اوایل اردیبهشت ۱۳۹۹ با ماهواره نور ۱ به مدار ۴۳۰ کیلومتری زمین پرتاب شد. این ماهواره در ثانیه ۴۸۰ بعد از پرتاب و در ارتفاع ۴۳۰ کیلومتری، با سرعت ۷۶۵۰ متر بر ثانیه با موفقیت توسط مرحله سوم ماهواره‌بر قاصد-۱ در مدار قرار گرفت.
دومین تلاش فضایی سپاه برای نشان دادن قابلیت تثبیت و تکرارپذیری پرتاب ماهواره با ماهواره‌بر بومی «قاصد» در ۱۷ اسفند ۱۴۰۰ انجام و ماهواره نور ۲ با موفقیت در مدار ۵۰۰ کیلومتری جای گرفت، بدین ترتیب، جمهوری اسلامی ایران برای نخستین بار صاحب دو ماهواره در حال کار همزمان در مدار شد. تزریق ماهواره نور ۲ در مدار ۵۰۰ کیلومتری با ۷۰ کیلومتر ارتفاع بیشتر نسبت به پرتاب نخست نشان داد که در پرتاب اول از تمام ظرفیت تحمل قاصد استفاده نشده و حداکثر ممکن بالاتر از تخمین‌ها بوده است.
با پرتاب نور ۲ به مدار ۵۰۰ کیلومتری، سپاه موفق به ارتقاء高度 مداری ماهواره‌های ایرانی که به طور موفقیت‌آمیز در مدار قرار گرفته‌اند به دو برابر عملکرد ماهواره‌بر سفیر ۱ گردید.
ماهواره ثریا
در بامداد ۳۰ دی ۱۴۰۲، ماهواره‌بر «قائم ۱۰۰»، ماهواره بومی «ثریا» از سری ماهواره‌های تحقیقاتی SRI که توسط پژوهشگاه فضایی ایران طراحی و ساخته شده بود، را با موفقیت در مدار ۷۵۰ کیلومتری زمین قرار داد و رکورد جدیدی از نظر ارتفاع پرتاب ماهواره در کشور ثبت کرد.
این ماهواره‌بر با استفاده از سوخت جامد، قابلیت حمل محموله‌های زیر ۱۰۰ کیلوگرم را در مدار تقریباً ۵۰۰ کیلومتری داراست و در سومین پرتاب آزمایشی خود، موفق به ثبت رکوردی جدید در پرتاب‌های بومی شد و با موفقیت ماهواره «ثریا» به وزن حدود ۵۰ کیلوگرم را در مدار ۷۵۰ کیلومتری دایروی قرار داد. براساس داده‌های دریافتی از ماهواره، فرآیند تزریق در مدار به‌طور دقیق و موفقیت‌آمیز اجرایی گردید.
با این پرتاب، بسیاری از زیرسیستم‌های توسعه‌یافته توسط پژوهشگاه فضایی ایران در شرایط آزمایش مداری قرار می‌گیرند و مسیر توسعه سریع صنعت فضایی بومی ایران هموار خواهد شد. همچنین این پرتاب گام مهمی در جهت افزایش توانمندی تزریق ماهواره به مدارهای بالاتر به حساب می‌آید.
ماهواره مهدا و دو محموله تحقیقاتی
در بامداد روز یکشنبه، ۸ بهمن ماه، ماهواره «مهدا» با ماهواره‌بر «سیمرغ» به مدار بیضوی با ارتفاع ۴۵۰ کیلومتری و حداکثر ارتفاع ۱۱۰۰ کیلومتری زمین منتقل گردید. ماهواره «مهدا» طراحی و ساخت پژوهشگاه فضایی ایران بوده است.
رونمایی از ماهواره ناهید ۲
ماهواره «ناهید ۲» با وزن حدود ۱۲۰ کیلوگرم و عمر مفید بیشتر از ۲ سال در مدار بالای ۵۰۰ کیلومتر قرار می‌گیرد. این ماهواره دارای سیستم پیشرانشی است که جابجایی ارتباطات را امکان‌پذیر می‌سازد و تست ارتباطات مکالمه را در باند مایکروویو فراهم می‌کند.
وظایف این ماهواره به دو دسته اولیه و ثانویه تقسیم می‌شوند. در مأموریت‌های اولیه، تمرکز بر روی توسعه و آزمایش فناوری‌های کلیدی مورد نیاز مسیر استراتژیک است. از جمله آزمایش انتقال مداری با استفاده از پیشرانش یک مؤلفه‌ای و دستیابی به عمر عملیاتی ۲ سال، آزمایش موقعیت‌یابی رادیویی مستقل از GPS با قابلیت استخراج TLE، آزمایش اعمال گشتاور وضعیت با استفاده از پیشرانش و ارتباط مخابراتی S&F به عنوان وظیفه ثانویه ذکر شده است.
از جمله دستاوردهای این ماهواره می‌توان به آزمودن فناوری‌های مورد نیاز برای ماهواره‌های زمین آهنگ، کسب دانش و فناوری انتقال مداری و تنظیم و کنترل وضعیت و موقعیت ماهواره، و توسعه و تثبیت بخشی از فناوری‌های لازم در سیستم‌های پیشرانشی، توان الکتریکی، محموله‌های مخابراتی، OBDH و مدیریت حرارتی اشاره کرد.
رونمایی از ماهواره طلوع ۳
ماهواره «طلوع ۳» یک ماهواره سنجشی است که توسط سازمان فضایی ایران سفارش ساخت شده و ساخت آن بر عهده شرکت صنایع مخابراتی ایران (صا ایران) بوده است.
این ماهواره با وزن ۱۵۰ کیلوگرم، به‌عنوان سنگین‌ترین ماهواره تولید شده در کشور شناخته می‌شود و با دقت تصویربرداری ۵ متر در حالت سیاه و سفید و ۱۰ متر در حالت رنگی، در مدار ۵۰۰ کیلومتری زمین قرار می‌گیرد. این ماهواره دارای قابلیت اصلاح و مانور مداری در فضا با بهره‌مندی از زیرسامانه‌های بومی پیشرانش فضایی است.
بیش از ۸۰ درصد از تجهیزات و زیرسامانه‌های این ماهواره بومی بوده و با استفاده از توانمندی‌های شرکت‌های دانش‌بنیان و بخش خصوصی توسعه یافته است. این ماهواره تمامی آزمایش‌های خود را با موفقیت پشت سر گذاشته و آماده پرتاب می‌باشد.
ماهواره پارس-۱
ماهواره «پارس-۱» تمامی آزمایش‌های عملکردی و محیطی خود را با موفقیت انجام داده و دی‌ماه سال ۱۳۹۹ به سازمان فضایی ایران تحویل داده شد. این ماهواره، یک ماهواره تصویربرداری بوده و نخستین گام در طراحی و ساخت ماهواره‌های سنجشی است.
این ماهواره به منظور تصویربرداری کاربردی، توسعه بازار داده‌های سنجشی داخلی و تست فناوری‌های اساسی ماهواره‌های سنجشی و زیرساخت‌های زمینی آن طراحی و ساخته شده است.