در میان کارگردانانی که در سالهای مختلف، در پشت صحنه سریالهای مخصوص ماه رمضان فعالیت کردهاند، نامهایی به چشم میخورد که عصر جدیدی را در تولید این آثار رقم زدهاند. رضا عطاران، علیرضا افخمی و حسن فتحی جزو این کارگردانان به شمار میروند که آثار قابل توجهی را در این زمینه به تصویر کشیدهاند. در ادامه، مروری داریم بر برخی از سریالهای محبوبی که این سه کارگردان ساختهاند.
رضا عطاران
سریالهای «خانه به دوش» (۱۳۸۲)، «متهم گریخت» (۱۳۸۴) و «بزنگاه» (۱۳۸۷) سه اثر خیرهکننده از رضا عطاران در ماه رمضان بودند که مخاطبان را به شدت جذب خود کردند. طنز بینظیر او با سایر کمدیها تفاوتهای بارزی داشت و در آن دوران، توانست به دل بسیاری از بینندگان تلویزیون نفوذ کند. عطاران با تمرکز بر زندگی قشرهای پایین جامعه و چالشهایشان، ضمن اجتناب از شعارزدگی، به نحوی ماهرانه به بیان واقعیتهای زندگی آنان میپرداخت و به هیچ وجه از نمایش قطعاتی از زندگی آنها که ممکن است با دیدگاههای رسمی تضاد داشته باشد، پرهیز نمیکرد. او در به تصویر کشیدن روزمرگی افراد طبقه پایین و تضادهایشان با شخصیتهای مرفه، تلاش میکرد تا به حد امکان در نزدیکی خطوط قرمز حرکت کند و تمام توانایی طنز موجود در یک موقعیت نمایشی را به کار گیرد. بسیاری از دیالوگها و صحنههای به یادماندنی از سریالهای عطاران هنوز هم در فضای مجازی رد و بدل میشوند و علیرغم گذشت بیش از یک دهه از زمان پخش آنها، کماکان جذابیت خود را حفظ کردهاند و با نسلهای جدید نیز ارتباط برقرار میکنند. عطاران در سالهای اخیر به تلویزیون برنگشته و تمرکزش را بر روی سینما گذاشته است.
علیرضا افخمی
یکی دیگر از کارگردانان موثر در تولید سریالهای رمضانی، علیرضا افخمی است. از برجستهترین آثار او میتوان به سریال «او یک فرشته بود» اشاره کرد که در رمضان سال ۱۳۸۴ از شبکه دو پخش شد. این سریال به نوعی زاینده ژانر ماورایی در تلویزیون ایران بود و موجب الهامگیری سایر کارگردانان از جمله سیروس مقدم با «اغما» (۱۳۸۶) شد. افخمی بار دیگر در «پنج کیلومتر تا بهشت» (۱۳۹۰) داستانی ماورایی را به تصویر کشید که در آن یک روح تلاش میکند با اطرافیانش در تماس باشد. این اثر متاسفانه با یک حادثه تلخ همراه شد؛ پس از پخش آن، یک کودک به تقلید از داستان، قصد داشت تبدیل به روح شود و با قلاب کردن یک روسری به میله بارفیکس، دچار مرگ مغزی گردید.
در رمضان سال ۱۴۰۰، افخمی سریال «احضار» را با تمی ماورایی برای تلویزیون ساخت، اما انتقادات زیادی به کیفیت این اثر وارد شد. به نظر میرسد «احضار» آخرین تلاش او در این ژانر محسوب میشود. با این حال، افخمی در سریال «زیرزمین» (۱۳۸۵) توانایی خود را در روایت داستانهای غیرماورایی نیز به اثبات رساند. این سریال از بازیهای ابوالفضل پورعرب و مرحوم فتحعلی اویسی بهرهمند بود و داستانی جذاب و مملو از موقعیتهای طنزآمیز را به تصویر کشید.
حسن فتحی
این روزها نام حسن فتحی تداعیگر سریالهای موفقی چون «شهرزاد» و «جیران» است، اما قبل از اینکه به شبکه نمایش خانگی منتقل شود، این کارگردان در تلویزیون یکی از ساختههای پرطرفدار را به نمایش گذاشت. بی تردید، بزرگترین موفقیت او در تلویزیون در ماه مبارک رمضان، سریال «میوه ممنوعه» (۱۳۸۶) است. بازیهای کمنظیری از علی نصیریان، هانیه توسلی و امیر جعفری به جذابیت این اثر افزود. به گفته سعید قطبیزاده، منتقد سینما، یکی از علل اصلی موفقیت این سریال در آن بوده که برای نخستین بار در ایران، ضرورت انجام کار نگارش دیالوگها به فردی غیر از نویسنده فیلمنامه سپرده شده است؛ اقدامی که به نفع کیفیت و سرعت فرآیند نگارش انجام گرفت. به طور کلی، بر اساس یک سنت متداول در سینما، تهیهکنندگان به نویسندگان سفارش میدهند که داستانی را بنویسند و سپس فیلمنامهنویس آن را به فیلمنامه تبدیل کرده و فرد دیگری دیالوگها را تنظیم میکند. اما چنین فرایندی هرگز در تلویزیون ایران اجرا نشده بود. سریال دیگری که در ماه رمضان توسط حسن فتحی ساخته شد، «در مسیر زایندهرود» (۱۳۸۹) بود که نتوانست موفقیت «میوه ممنوعه» را تکرار کند.
اگر حسن فتحی هنوز هم با تلویزیون همکاری میکرد، میتوانست بار دیگر سریالی جذاب برای ماه رمضان بسازد و به افزایش تعداد تماشاگران سریالهای رمضانی کمک کند.