پیری مغز پدیده‌ای است که به موازات سن، رخ می‌دهد و در صورت عدم اتخاذ تدابیر پیشگیرانه، ممکن است به انواع دمانس‌ها از جمله آلزایمر منجر شود. ورزش یکی از عوامل مؤثر در کند کردن روند پیری مغز به شمار می‌آید. اما چگونه می‌توان با ورزش، مغز را جوان نگه داشت و کدام انواع ورزش‌ها در این زمینه پیشنهاد می‌شود؟
ورزش فوائد زیادی برای بهبود سلامت مغز، تقویت شناخت، ارتقاء خلق و خو و کاهش خطر ابتلا به بیماری‌های عصبی دارد. چندین تحقیق جدید نشان‌دهنده اثرات عمیق ورزش بر سیستم‌های بیولوژیکی مختلف و توانایی آن در بهبود سلامت و مقابله با بیماری‌هاست. در این راستا، دکتر بابک قرایی مقدم، متخصص جراحی مغز و اعصاب، به نکات جالبی در ارتباط با پیری مغز، علل و انواع آن، و همچنین تأثیر ورزش بر روند پیری مغز پرداخته است.
قرایی مقدم در مورد علل پیری مغز و انواع دمانس و فراموشی گفت: مایلم که اصطلاح دمانس که امروزه به زوال عقل در فارسی ترجمه شده است، کمی تعدیل کنم و به جای آن از واژه پیری مغز استفاده کنم. چراکه کلماتی همچون زوال و نابودی عقل بار معنایی سنگینی دارند، در حالی که پیری مغز احساس سنگینی را ندارد. در توضیح پدیده پیری مغز باید گفت که تمامی ارگان‌های بدن به سمت پیری و در واقع تحلیل و از بین رفتن پیش می‌روند، و مغز نیز از این قاعده مستثنی نیست. بدین ترتیب، مغز هر فردی در سن ۳۰ سالگی با مغز او در ۵۰ یا ۶۰ سالگی متفاوت است و با افزایش سن، مغز به تدریج کوچک‌تر شده و ارتباطات بین سلولی‌اش کاهش می‌یابد.
او ادامه داد: مطالعات نشان می‌دهد که تجمع مواد خاصی در فضای مغز، چه داخل و چه خارج سلول‌های مغزی و ایجاد یک روند التهابی، می‌تواند منجر به بروز انواع مختلف دمانس شود. شایع‌ترین نوع این دمانس‌ها، آلزایمر است. ما انواع مختلفی از دمانس داریم و حتی پارکینسون نیز برخی بر این باورند که یکی از انواع دمانس به شمار می‌آید. مواد متنوعی که در مغز انباشته می‌شوند، می‌توانند سبب بروز انواع گوناگونی از دمانس شوند، اما محل تجمع این مواد در مغز می‌تواند نوع خاص دمانس را تعیین کند.
این متخصص با تأکید بر اینکه عواملی وجود دارند که می‌توانند سرعت پیری مغز را کاهش دهند، به تأثیر منفی بی خوابی و افسردگی در افزایش احتمال ابتلا به دمانس اشاره کرده و خاطرنشان کرد: این‌گونه نیست که نتوانیم از شتاب این روند بکاهیم و عوامل مؤثری وجود دارند که می‌توانند در این راستا کارساز باشند. ورزش و فعالیت‌های اجتماعی از مهم‌ترین عواملی هستند که می‌توانند روند پیری مغز را کند کنند. پژوهش‌ها نشان داده است که خواب خوب نیز در این زمینه تأثیرگذار است و در عوض اختلال خواب به یکی از مشکلات شایع در جوامع تبدیل شده است. خواب کافی می‌تواند از سرعت پیری مغز بکاهد.
این پزشک تأکید کرد که داشتن روحیه شاد و دوری از افسردگی یکی از عواملی است که در تسریع روند پیری مغز تأثیر دارد. با این حال، نکات دیگری نیز می‌بایست در نظر گرفته شود. ممکن است افراد تمامی این موارد را رعایت کنند، اما اگر عوامل ژنتیکی در این میان دخیل باشند، دیگر نتوان کار چندانی در جهت کاهش سرعت پیری مغز انجام داد.
قرایی مقدم در مورد تأثیر ورزش بر کند کردن روند پیری مغز گفت: ورزش به دلیل ایجاد ترشح مواد شیمیایی مختلف، که می‌تواند به فعالیت و تحریک نواحی مختلف مغز منجر شود، هم به طور مستقیم و هم غیرمستقیم می‌تواند تغییرات مثبتی در روحیه فرد به وجود آورد و از این طریق می‌تواند به عنوان عاملی سودمند در کند کردن روند پیری مغز محسوب شود.
این پزشک همچنین به این نکته اشاره کرد که افراد مسن‌تر بیشتر در معرض خطر پیری سریع مغز قرار دارند و در بحث پیری مغز، معمولاً گروه هدف ما افرادی هستند که سن آن‌ها بالاتر است. نکته مهم در ورزش این است که باید متناسب با سن فرد باشد.
او در خصوص فعالیت‌های مناسب برای پیشگیری از دمانس یا پیری عقل اظهار داشت: برخی از افراد در ۶۰ سالگی به ورزش‌های رقابتی مشغول هستند، اما ما در مورد این دسته که قبلاً ورزشکار بوده‌اند یا فعالیت بدنی نامتعارف داشته‌اند صحبت نمی‌کنیم. برای عموم افراد جامعه، یکی از بهترین و سالم‌ترین ورزش‌ها پیاده‌روی است. شنا نیز ورزش خوبی به حساب می‌آید، لیکن به دلایل متعددی کمتر قابل دسترس است. ورزش‌های صبحگاهی در پارک‌ها نیز مفیدند، اما باید زیر نظر مربی انجام شوند تا آسیبی به بدن افراد وارد نشود.
این پزشک درباره ورزش در پارک به نکته دیگری اشاره کرد و گفت: بهره‌برداری از پارک‌های شهری برای شرکت در فعالیت‌های ورزشی عمومی و پیاده‌روی و دویدن آرام می‌تواند به بهبود سلامت مغز و کاهش سرعت پیری مغز کمک کند. البته در کلانشهرهایی مانند تهران، روزهای آلوده به شدت وجود دارد که ممکن است خطرات دیگری برای سلامتی افراد مسن ایجاد کند. در روزهای آلوده، انجام ورزش در منزل توصیه می‌شود و حرکات ورزشی باید سبک و هوازی باشند و به گونه‌ای طراحی شوند که آسیبی به بافت‌ها نرسانند. در روزهای غیرآلوده، بهترین گزینه برای ورزش پیاده‌روی در مسیری صاف و هموار است؛ به عبارتی باید از مسیرهایی استفاده شود که حاوی سربالایی و سرپائینی نباشد.