پیش از آنکه انسولین و داروهای متداول ضد دیابت معرفی شوند، بیماران مبتلا به دیابت از درمان های گیاهی و روش های سنتی برای بهبود وضعیت خود استفاده می کردند. با گذشت زمان، تأثیر مثبت بیش از ۱۲۰۰ نوع گیاه دارویی در کاهش سطح قند خون و به حداقل رساندن عوارض ناشی از آن شناسایی شده است.
طی یک بازه زمانی ۱۰ تا ۲۰ سال اخیر، تحقیقات آزمایشگاهی و بالینی متفاوتی بر روی گیاهان دارویی که در درمان دیابت به کار می روند، انجام شده که در برخی از آنها نتایج قابل توجهی در کاهش قند خون بیماران دیابتی به دست آمده است. با در نظر گرفتن امکان دسترسی به منابع گیاهی، عوارض کمتر ناشی از درمان های گیاهی، مقبولیت بالای این روش ها برای اکثریت بیماران و عدم وجود محدودیت در تولید یا واردات مواد اولیه دارویی، پژوهش در راستای شناسایی گیاهان دارویی مؤثر به عنوان یک ضرورت به نظر می رسد.
در این گزارش، به صورت مختصر به بیان اثرات مثبت برخی گیاهان دارویی که خاصیت کاهندگی قند خون دارند و در طب سنتی ایران برای درمان دیابت تجویز می شوند، پرداخته و مستندات بالینی و آزمایشگاهی معتبری از هر دو سوی مرز ارائه خواهد شد که تأثیر این گیاهان را تأیید می کند.
شنبلیله (Trigonella foenumgraecum): شنبلیله که به نام شنبلید نیز معروف است، گیاهی با دانه های نهانگرا می باشد و به خانواده نخود و زیر خانواده پروانه داران تعلق دارد. در طب سنتی ایران، بر اساس نظر حکما، شنبلیله دارای مزاج گرم و خشک است و برگ آن به منظور تسکین سرفه های سرد، کاهش ورم طحال و کبد، alleviation درد کمر و بهبود عملکرد مثانه مورد استفاده قرار می گیرد. زکریای رازی به استفاده از شنبلیله برای درمان دیابت اشاره کرده است. همچنین استفاده های دارویی شنبلیله در طب سنتی کشورهای مختلف، از جمله رام و مصر باستان، برای تسهیل زایمان و افزایش شیر در مادران و درمان اختلالات معده گزارش شده است. دانه های شنبلیله حاوی ساپونین ها، آلکالوئیدها و فیبرهای موسیلاژی می باشند. دانه های شنبلیله دارای روغن ثابت حاوی ۶ درصد اسیدهای چرب و ۲۸ درصد ترکیبات موسیلاژ، همچنین ۲۲ درصد پروتئین، اسیدهای آمینه آزاد، کربوهیدرات ها، فلاونوئیدها و استرول ها هستند. در مطالعات حیوانی، مصرف بذر شنبلیله به طور قابل توجهی سطح قند خون ناشتا را کاهش می دهد.
در یکی از پژوهش های انجام شده بر روی حیوانات، عصاره خشک بذر شنبلیله با دوز ۱۵ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن، موفق به کاهش قند خون در موش های سوری مبتلا به دیابت گردید. همچنین، مشتقات غنی از فیبر استخراج شده از شنبلیله نیز به کاهش قند و کلسترول خون در سگ های دیابتی کمک کرده است. در کارآزمایی های بالینی روی انسان های دیابتی هم تأثیر مثبت این گیاه در کاهش قند خون مشهود بوده است.
در یک مطالعه، تجویز روزانه ۱ گرم از عصاره خشک هیدروالکلی بذر شنبلیله به مدت دو ماه به بیماران مبتلا به دیابت نوع ۲، منجر به کنترل سطح قند خون گردید. محققان در این پژوهش به این نتیجه رسیدند که علاوه بر شنبلیله، رعایت یک رژیم غذایی مناسب و داشتن فعالیت بدنی نیز به کنترل و کاهش قند خون در بیماران دیابتی نوع ۲ کمک می کند.
دو مطالعه مشابه دیگر نشان داد که دانه شنبلیله می تواند سطح قند خون را در افراد دیابتی نوع ۲ بهبود بخشد. با این حال، اثرات مثبت این گیاه در برخی دیگر از مطالعات بالینی رد شده است. همچنین در یک تحقیق بالینی که در پژوهشکده گیاهان دارویی جهاد دانشگاهی انجام شد، ترکیب بذر این گیاه به همراه چندین گیاه دارویی دیگر، به بهبود وضعیت بیماران دیابتی نوع ۲ منجر گردید.