در روزگاری که گفتگوهای سیاسی رسانه‌ها عمدتاً حول محور بازگشت دوباره ترامپ به میدان قدرت می‌چرخد و صف‌های موافق و مخالف به تحلیل رفتار او در دور جدید ریاست جمهوری می‌پردازند، این یادداشت بر اهمیت روزافزون توجه به سیاست همسایگی تأکید دارد.
بدون تردید، حتی طرح نظریه سیاست همسایگی از سوی برخی صاحب‌نظران در عرصه سیاست خارجی مورد انتقاد قرار می‌گیرد و برای این مسأله دلایل خاصی ارائه می‌شود. برخی بر این عقیده‌اند که سیاست همسایگی جزئی باطنی و خیالی است که نمی‌تواند به عنوان یک سیاست کاربردی در نظر گرفته شود، چرا که اختلافات عمیق میان ایران و چندین همسایه و همچنین تنوع منافع بین آن‌ها، ارائه‌ی یک سیاست همسایگی را غیرعملی و به نوعی فانتزی می‌سازد.
گروه دیگر بیان می‌کنند که وقتی یک همسایه حتی برای ما ارزشی قائل نیست، چگونه می‌توانیم برای او اهمیت قائل شویم؟ طراحی سیاست همسایگی در ارتباط با همسایه‌ای که خود اولویت‌های دیگری دارد، مانند طی کردن مسیری یک‌طرفه است.
دسته سومی نیز تأکید می‌کنند که تعهدات همسایگان به دیگر کشورها، ما را از توانایی تشویق آن‌ها به همکاری با خود محدود می‌کند.
گروه چهارم معتقدند که در جهانی که منافع به عنوان محور اصلی فعالیت‌های کشورها قرار دارد، سیاست همسایگی چه مزیتی برای آن‌ها دارد که بخواهند منافع ملموس خود را نادیده گرفته و به این سیاست توجه کنند؟
این نظریات مخالف، برداشت‌های جالبی از وضع موجود هستند و در بستر منطقی خود مطرح شده‌اند. هدف این یادداشت نقد و بررسی این نظرات نیست، بلکه تنها سؤالی است که از هر چهار گروه مطرح می‌شود: آیا در حال حاضر و در آینده، با توجه به سناریوهای ممکن (از خوش‌بینی تا بدبینی)، ارتباط مثبت با همسایگان مطلوب‌تر است یا به تصویر کشاندن رابطه‌ای چالشی و خصمانه؟
به نظر نمی‌رسد کسی با فرض مرجح بودن ارتباط خوب با همسایه به جای رابطه تنش‌آلود و خصمانه مخالفت کند و اعتقاد داشته باشد که در دنیایی که با تهدیدات متعدد مواجه هستیم، روابط تنشی با همسایه‌ها می‌تواند منافع ما را بهتر تأمین نماید.
در یکی از منابع سیاسی چینی آمده که زمانی که چین دریافت امپریالیسم در تلاش است تا آن را از طریق همسایگان محاصره کند، این کشور نیز تصمیم به شکستن محاصره و بهبود روابط با همسایگان می‌گیرد. این نوشته به وضوح حکایت از یک رویکرد عملی دارد و به تحلیل دیدگاه‌ها و سیاست‌های همسایگان نمی‌پردازد، بلکه تنها یک عمل اجرایی را توضیح می‌دهد و به این نتیحه می‌رسد که اگر می‌خواهیم توسط همسایگان محاصره نشویم، باید محاصره خود را با آن‌ها بشکنیم.
چرا مثال چین در اینجا آورده شد؟ زیرا از هر لحاظ، با توجه به تعداد همسایگان خشکی و دریایی، چین همواره از ایران تعداد بیشتری همسایه دارد و این کشور به اهمیت همسایگان خود پی برده و بر این باور است که برای فرار از محاصره‌ای که توسط همسایگانش به وجود آمده، باید با آن‌ها رابطه مثبت برقرار کند و به راضی نگه‌داشتن آنان در مقام همسایه اهمیت دهد.
رویکرد عملی چین در راستای حفظ رابطه رضایت‌بخش با همسایگان در طرح استراتژیک “کمربند و جاده” و زیرمجموعه‌های آن چون سی پک و کریدور میانی نمایان می‌شود. در حال حاضر، همسایگان نزدیک و دور چین، حتی هند که دارای اختلاف مرزی با این کشور است، به اهمیت رابطه خوب با چین توجه دارند و نمی‌توانند منافع اقتصادی خود را نادیده بگیرند.
تأکید بر سیاست همسایگی و ضرورت داشتن روابط خوب با همسایگان به معنای نادیده گرفتن اختلافات یا اولویت‌های آنان نیست، بلکه پیشنهادی برای اتخاذ یک سیاست عملی است که با وجود تفاوت‌ها و اولویت‌ها و تعهدات مختلف همسایگان، باید به بهبود روابط حسنه با آن‌ها اهتمام ورزیم. تلاش برای بهبود روابط با همسایگان به معنای نادیده انگاشتن منافع خود نیست، بلکه می‌تواند به معنای کشف راه‌های نوین برای تأمین منافع خود در بستر همکاری با همسایگان باشد.
به نظر نمی‌رسد کسی تأیید کند که در دوره جدید ریاست جمهوری ترامپ، بهبود روابط ما با عربستان وضعیت را نسبت به دوره اول ترامپ بدتر کرده باشد. برعکس، حمایت از روابط خوب با همسایگان به ویژه عربستان در شرایط کنونی حائز اهمیت است و چه خوب است که این روند به رغم تمامی اختلافات و تفاوت‌ها با سایر همسایگان نیز گسترش یابد.
صرف‌نظر از پیش‌داوری‌هایی که درباره سیاست‌های ترامپ در این دور از ریاست جمهوری وجود دارد، این یادداشت بر این نکته تأکید می‌کند که جمهوری اسلامی ایران ضمن هوشیاری نسبت به سناریوهای مختلف و رفتارهای سیاسی متناقض ترامپ، باید به سیاست‌های عملی خود برای ارتقای روابط با همسایگان ادامه دهد. زیرا سیاست همسایگی صرفاً تکرار یک گفتمان سیاسی نیست، بلکه یک استراتژی عملیاتی است که در راستای واقعیت‌های سیاسی، به امنیت و منافع ملی کمک می‌کند.
انتشار مطالب در باشگاه نخبگان ایرنا به منظور تبادل نظرها و دیدگاه‌های مختلف جامعه است و لزوماً به معنای تأیید کامل محتوای آن تلقی نمی‌گردد. ایرنا آماده انتشار نقد و بررسی نظرات منتشر شده است.