حوضخانه‌ای که از باغ قاجاری نگارستان باقی مانده، در میان ساختمان‌های بتنی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و سازمان برنامه و بودجه قرار دارد و آثار هنری باکیفی از هنرمندان معاصر را که به‌منظور احیای هنرهایی که در حال فراموشی هستند گرد هم آمده‌اند، به نمایش می‌گذارد و به همین دلیل “موزه هنرهای ملی” به تحقق پیوسته است.
“بهارستان” تهران از محله‌های قدیمی و اصیل تهران است که امروزه، به‌علاوه‌ی بافت تاریخی خود، میزبان مکان‌های اداری مهم، نظیر مجلس شورای اسلامی و سازمان برنامه و بودجه و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز هست. اگر به گردش در تهران علاقه دارید و بخواهید جاذبه‌های این محله را با یک جست‌وجوی سریع در اینترنت پیدا کنید، قطعاً در کنار نام‌هایی مانند عمارت مسعودیه، مسجد سپهسالار و باغ نگارستان، “موزه هنرهای ملی” را نیز مشاهده خواهید کرد؛ مکانی که منابع مختلف درباره‌اش نوشته‌اند: “در محوطه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی واقع شده و از خیابان، دیدی به آن وجود ندارد.”
برای دسترسی به این موزه، تنها کافی است با استفاده از خط دو مترو تهران و یا اتوبوس به میدان بهارستان بروید. سپس با پیاده‌روی کوتاهی از خیابان صفی‌علیشاه یا خیابان ابن‌سینا به خیابان کمال‌الملک و ورودی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی خواهید رسید. با گذر از گیت امنیتی وزارتخانه و رعایت حجاب اسلامی، می‌توانید وارد حیاط آن شده و با کمی پیاده‌روی، ساختمان یک طبقه موزه را مشاهده کنید.
سپس، با ورود به موزه، در اتاق مدیریت که در سمت چپ شما قرار دارد می‌توانید بهای ورود را پرداخت کرده و با تحویل کیف و اشیاء بزرگ، بازدید خود را آغاز کنید. توجه داشته باشید که در اینجا خبری از محفظه‌های مخصوص نگهداری اشیاء نیست و باید وسایل خود را در کمدی طبقاتی و بدون در قرار دهید.
موزه هنرهای ملی یک موزه تخصصی است و برای تأمل در تعدادی از آثار به ساعت‌ها زمان احتیاج دارید، اما اگر بدون دیدگاه تخصصی بازدید کنید، حدود ۴۵ دقیقه زمان برای مشاهده کافی است.
به یاد داشته باشید که برای استفاده از سرویس بهداشتی باید به ساختمان سینمایی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، که در روبروی موزه و در فاصله کمی قرار دارد، مراجعه کنید؛ چراکه به علت قوانین مربوط به آثار تاریخی، سرویس بهداشتی در داخل ساختمان موزه ساخته نشده است.
از حوضخانه باغ قاجاری تا موزه هنرهای مستظرفه
میرعلیرضا کیا ـ مدیر موزه هنرهای ملی ـ در گفت‌وگویی با ایسنا در مورد شکل‌گیری این موزه توضیح می‌دهد: “موزه هنرهای ملی که فاصله نزدیکی با باغ نگارستان دارد، در گذشته حوضخانه باغ قاجاری بوده که به مدت ۱۰ سال توسط دو معمار برجسته، یعنی “عبدالله‌خان” و “آقاجانی اصفهانی” ساخته شده است. به مرور زمان، حوضخانه از باغ جدا شده، اما شکل اصلی خود را با گچ‌بری‌های زیبا حفظ کرده است.”
او ادامه می‌دهد: “مدرسه صنایع مستظرفه که به نام مدرسه کمال‌الملک نیز شناخته می‌شود، در نزدیکی این حوضخانه فعالیت داشته است و برگزاری کلاس‌های رشته‌های مختلفی مانند نگارگری، مینیاتور، معرق و منبت، خاتم‌کاری، و کاشی‌کاری، باعث تربیت هنرمندان بزرگی در این مدرسه شده است. بعد از ترک این مجموعه توسط کمال‌الملک، مدتی فعالیت‌های این مدرسه کاهش می‌یابد تا در سال ۱۳۰۹ هجری خورشیدی به دستور رضاشاه و با همت مرحوم “حسین طاهرزاده بهزاد”، موزه هنرهای ملی با هدف احیای هنرهای مستظرفه تأسیس شود.”
کیا می‌افزاید: “هادی تجویدی، محمدعلی رهبری، علی درودی، نصرت‌الله یوسفی، محمدعلی زاویه، مقیمی تبریزی، علی کریمی و… هنرمندانی بودند که در آن سال‌ها به منظور احیای هنرهای مستظرفه در موزه و کارگاهی که اکنون به پارکینگ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تبدیل شده، حضور داشتند تا آثار اختصاصی و منحصر به‌فردی برای این موزه خلق کنند. به واقع، تمام آثار به شکل تخصصی و تنها برای همین موزه طراحی و ساخته شده‌اند.”
ترکیب معماری قاجاری و پهلوی در موزه
مدیر موزه هنرهای ملی در خصوص ساختمان کنونی می‌گوید: “زمانی که دستور ساخت موزه هنرهای ملی صادر شد، بناهای الحاقی به چهار سمت حوضخانه قدیمی اضافه شد. امروزه تنها بخش مرکزی عمارت که گچ‌بری خاصی دارد، متعلق به دوره قاجار است و قسمت‌های الحاقی به دوره پهلوی مربوط می‌شود. برای نمایش تفاوت تاریخی ساخت، بخش‌های الحاقی از گچ‌بری خالی هستند و نقوش گچ‌بری به‌جای آن، بر روی دیوارها نقاشی شده‌اند.”
حوضخانه‌ای بدون حوض!
او اشاره می‌کند: “موزه هنرهای ملی از سال ۱۳۶۹ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است. در این بخش چهار ستون اصلی به شکل قدیمی خود باقی مانده است، اما حوض مرمری که آب از داخل این ستون‌ها به آن ریزش می‌کرد، اکنون در زیر خاک مدفون شده و دیگر قابل مشاهده نیست. البته اگر تصمیم بر این باشد که حوض نمایان شود، می‌توان با کنار زدن کفپوش آن را آشکار کرد؛ چراکه این حوض به‌طور کامل مدفون شده است.”
حفره روی ستون سمت راست، جایی است که آب را به داخل حوض هدایت می‌کرد.
شرایط بازدید از موزه هنرهای ملی
کیا در مورد شرایط بازدید از این موزه می‌گوید: “به مناسبت نوروز، از ۲۴ اسفند ۱۴۰۲ تا ۱۳ فروردین ۱۴۰۳ هر روز از ساعت ۱۰ تا ۱۶ امکان بازدید از موزه فراهم است. در روزهای دیگر نیز از شنبه تا چهارشنبه، از ساعت ۸ تا ۱۶ می‌توان از موزه بازدید کرد. موزه هنرهای ملی در ایام نوروز در مسیر گردشگری میدان بهارستان واقع شده و افرادی که با تورهای شهرداری به بازدید اماکن این منطقه می‌آیند، می‌توانند در دو بازه زمانی ۱۰ و ۱۴ همراه با تور از موزه دیدن کنند.”
پیشنهاد تغییر نرخ بلیت موزه
مدیر موزه هنرهای ملی با اشاره به مهم‌ترین شرط ورود به این موزه، رعایت حجاب را ذکر می‌کند و در ادامه جزئیات بیشتری را بیان می‌کند: “در حال حاضر قیمت بلیت موزه چهار هزار تومان است که به نظر می‌رسد استاندارد نیست. در جلسات مختلف ما پیشنهاد افزایش قیمت بلیت را مطرح کرده‌ایم به‌گونه‌ای که برای ایرانیان ۵۰ هزار تومان و برای خارجی‌ها ۱۰۰ هزار تومان در نظر گرفته شود، البته این موضوع هنوز به تصویب نرسیده است.”
چالش‌های فقدان مسیر دسترسی اختصاصی
او با اعتقاد به اینکه در زمینه معرفی این موزه به مردم ناکافی عمل شده است، می‌افزاید: “این موزه در طول سالیان گذشته، بازدیدکنندگان کمی داشته است، اما در سه سال اخیر آمار بازدید افزایش یافته است؛ به‌طوری که در نوروز ۱۴۰۲ بیش از هزار نفر برای بازدید مراجعه کردند.”
مدیر موزه هنرهای ملی یکی از دلایل بازدید کم از این موزه را قرار گرفتن آن در محوطه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و عدم وجود مسیر دسترسی اختصاصی می‌داند و ادامه می‌دهد: “ما پیشنهاد داده‌ایم که در ورودی مجزایی از خیابان ‘دانشسرا’ برای موزه در نظر گرفته شود که مسیر دسترسی موزه را تفکیک کند. در حال حاضر به دلیل تعطیلی وزارت ارشاد در روزهای پنجشنبه و جمعه، فرصت بازدید در این دو روز مسدود می‌شود. شهرداری تهران تأییدیه‌های لازم را برای در ورودی اختصاصی داده و طرح به مجلس شورای اسلامی ارسال شده است تا تأییدیه نهایی دریافت شود.”
توضیحاتی که خود به اثر تاریخی تبدیل شدند!
یکی از نکات جالب توجه در این موزه، توضیحات هر اثر است که به‌صورت خوش‌نویسی دستی در کنار آن قرار دارد؛ موضوعی که کیا در این‌باره می‌گوید: “تمامی توضیحات قدیمی و مربوط به زمان تأسیس موزه هستند. ما در حال تکمیل و چاپ توضیحات جدید به‌منظور قرار دادن در کنار آثار هستیم. همچنین با توجه به عمر نزدیک به ۱۰۰ سال این توضیحات قدیمی، می‌توانیم یک ویترین جداگانه به آنها اختصاص دهیم. همچنین طراحی کیو آر کد (QR code) مخصوص هر اثر نیز در نظر داریم که نیاز به تأمین مالی دارد.”
بررسی دوره‌ای آثار برای مرمت
او در مورد آثار موجود در موزه هنرهای ملی توضیح می‌دهد: “این مجموعه شامل حدود ۷۰۰ اثر است که ۲۲۰ اثر آن به نمایش عمومی درآمده و باقی‌مانده در مخزن نگهداری می‌شوند و به‌تناسب زمان در نمایشگاه‌ها به نمایش درمی‌آیند. مخزن موزه نیز در کنار مجموعه قرار دارد و ما سعی کرده‌ایم در شرایط مناسبی به نگهداری آثار بپردازیم. تمامی آثار به‌طور دوره‌ای تحت بررسی ویژه امین‌اموال موزه قرار می‌گیرند و در صورت نیاز به مرمت، این موضوع به اطلاع اداره کل موزه‌ها می‌رسد و برای اجرای پروژه مرمت اقدام می‌شود، اما به دلیل عدم وجود بودجه کافی برای مرمت همزمان تمامی آثار، این کار باید به‌تناوب انجام گیرد.”
نیاز به بودجه و تقاضایی از دوستداران موزه
از موضوعات قابل توجه در هنگام بازدید از موزه، به‌ویژه در بخش قاجاری با گچ‌بری‌های زیبا، وجود گرد و غبار قدیمی است که نیاز به نظافت اصولی و تخصصی دارد. مدیر موزه در این زمینه به ایسنا می‌گوید: “بعد از مدتی، یک نیروی نظافتی به ما اختصاص داده شده و نظافت کلی موزه به‌صورت روزانه انجام می‌شود، اما برای نظافت تخصصی آثار و گچ‌بری‌ها نیاز به بودجه مشخص وجود دارد و ما درخواست آن را داده‌ایم.”
او بر این نکته تأکید می‌کند: “نیاز به بودجه ما فقط برای خدمات نظافتی نیست، بلکه شیوه نمایش آثار نیز با استانداردهای جهانی مغایرت دارد. به‌عنوان مثال تابلوها با میخ به دیوار متصل هستند، در حالی که باید در باکس‌هایی قرار گیرند که دما، نور و رطوبت آنها قابل اندازه‌گیری باشد. این شیوه نمایش از نظر بصری درست نیست، هرچند آسیبی به اثر نخواهد زد. در این خصوص، اگر بتوانیم انجمنی از دوستداران موزه هنرهای ملی در بخش خصوصی تشکیل دهیم که زیر نظر مراجع نظارتی برای تأمین هزینه‌های مرمت آثار و دیگر نیازمندی‌ها به ما یاری رسانند، بسیار سودمند خواهد بود.”
آسیب‌های ساخت غیراصولی جکوزی در مجاورت موزه
مدیر موزه هنرهای ملی در مورد بررسی سازه و بنای موزه می‌گوید: “هر سه ماه یک‌بار، کارشناسی تخصصی برای ارزیابی استحکام بنا به محل حاضر می‌شود.”
او در خصوص ترک‌هایی که در برخی سقف‌ها و بالای ستون‌ها مشاهده شده، توضیح می‌دهد: “طبق نظر کارشناس مشخص شد که ساخت و ساز غیراصولی سونا و جکوزی توسط وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در سال‌های گذشته در مجاورت دیوار موزه، از عوامل رطوبت‌زایی شده و در طول زمان سبب فرسایش خاک و کج شدن جزئی سازه گردیده که منجر به بروز این ترک‌ها شده است. پس از مشخص شدن این قضیه، وزارت ارشاد آن مجموعه آبی را تعطیل کرد تا آسیبی بیشتر به سازه موزه وارد نشود.”
قرار گرفتن موزه در یک حلقه امنیتی
کیا در مورد شرایط حفاظت از موزه می‌گوید: “سال گذشته دوربین‌های امنیتی FULL HD در بخش موزه و مخزن نصب شدند که به کلانتری بهارستان متصل هستند. با توجه به اینکه موزه در محوطه وزارت ارشاد واقع شده، حفاظت ویژه‌ای از آن انجام می‌شود. همچنین با توجه به مجاورت موزه با سازمان برنامه و بودجه و مجلس شورای اسلامی، یک حلقه امنیتی کاملی در اطراف ما وجود دارد.”