کاهش تحصیلی دانش آموزان در سطوح گوناگون نشان‌دهنده نواقص در عملکرد آموزش و پرورش و توزیع ناعادلانه امکانات آموزشی است. نقشه معدل در کشور حکایت از وضعیت نه چندان مطلوب استان‌های محرومی مانند سیستان و بلوچستان در مقایسه با اصفهان و استان‌های همجوار دارد.
علی زرافشان، معاون سابق وزیر آموزش و پرورش، در گفتگو با «انتخاب» در خصوص آمار جدید در ارتباط با افت معدل در نقاط مختلف کشور اظهار داشت: پدیده پایین بودن معدل دانش‌آموزان مسئله‌ای تازه نیست. توزیع منابع آموزشی در سطح کشور تحت تأثیر نابرابری قرار دارد و این نابرابری به‌طور مشهودی در نقاط کلیدی آموزش و پرورش، به ویژه در امتحانات نهایی، نمایان می‌شود. حتی درون یک استان نیز تفاوت‌هایی مشاهده می‌شود. به‌عنوان مثال، در استان تهران بین معدل دانش‌آموزان مناطق ۱۶ و ۳، فاصله‌ای نزدیک به ۳ نمره مشاهده می‌شود. نکته‌ای که این موضوع را بیشتر امروزه نمایان کرده، افت و کاهش شدید عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان نسبت به سال‌های گذشته است. مثلاً در برخی رشته‌ها مانند تجربی و ریاضی، میانگین کشوری که قبلاً حدود ۱۳ بوده، اکنون به ۱۱.۵ رسیده است.
وی در ادامه درباره گزارش‌های مشابه در زمینه نابرابری تحصیلی گفت: گزارشی که به‌نوعی هم‌راستا با گزارش قبلی بوده و توجه عمومی را جلب کرده، مربوط به توزیع رتبه زیر ۳ هزار در کشور است که به شدت مورد توجه جامعه فرهنگیان و معضلات عدالت آموزشی قرار گرفته است. زمانی که سهم مدارس دولتی در کنکور کاهش می‌یابد، این موضوع نشان‌دهنده این است که چرخه مدیریت کشور در آینده به چه سمتی پیش خواهد رفت و نابرابری‌های فرهنگی و اجتماعی چگونه بازتولید خواهد شد. دانش‌آموزانی که از طبقات محروم هستند، به طبع سهم کمتری در دانشگاه‌ها و موقعیت‌های برتر خواهند داشت. عواملی مانند شیوع کرونا نیز می‌تواند تأثیر قابل توجهی داشته باشد، موضوعی که در برخی مطالعات جهانی نیز به‌چشم می‌آید.
معاون سابق وزیر آموزش و پرورش درباره وضعیت ایران نسبت به آمارهای جهانی در زمینه سواد دانش‌آموزان عنوان کرد: در تحقیقی که بانک جهانی در سال‌های اخیر در ارتباط با فقر یادگیری آغاز کرده است، نشان داده می‌شود که ۵۷ درصد دانش‌آموزان در سن ده‌سالگی از توانایی خواندن یک متن ساده عاجز هستند. در مورد ایران، این آمار ۳۶ درصد است. هدف‌گذاری بانک جهانی برای سال ۲۰۳۰ کاهش این آمار به ۵۰ درصد بوده؛ به این معنا که دانش‌آموزان ایرانی باید به ۱۸ درصد کاهش عدم توانایی در خواندن برسند. اما در شبیه‌سازی امسال، این سهم برای ایران به ۴۴ درصد افزایش یافته است. مسئولان آموزش و پرورش اعلام کرده‌اند که سوالات به‌صورت مفهومی از دانش‌آموزان طرح شده است و نکته حائز اهمیت این است که مفهومی کردن سوالات نباید به چنین نتایجی منجر شود.
او افزود: در مطالعات جهانی که انجام می‌شود، میانگین کشورهای در حال توسعه مورد اشاره قرار می‌گیرد. در مباحث فقر یادگیری و نابرابری آموزشی، تمام کشورها تحت تأثیر کرونا دچار افت تحصیلی شده‌اند. اما این افتی که یک دانش‌آموز امسال تجربه کرده، دیگر ارتباطی به کرونا نداشته است.
زرافشان درباره راهکارهای آموزش و پرورش برای عبور از وضعیت بحرانی کنونی گفت: آموزش و پرورش باید به‌جای اتخاذ موضع دفاعی و توجیهی، واقعیت‌های موجود را بپذیرد. ما نسبت به سال گذشته در امتحانات نهایی، کاهش داشته‌ایم. در گزارشی به تفکیک درس به درس و نسبت به ۵ سال اخیر افت عملکرد نشان داده شده است. وزارت آموزش و پرورش باید با دعوت از صاحب‌نظران به تجزیه و تحلیل و شناسایی عوامل دست‌زده و بررسی کند. به‌عنوان مثال، چقدر سهم بازنشستگان در این موضوع مؤثر بوده است؟ تأثیر کرونا و نحوه آموزش غیرحضوری چقدر بوده است؟ اگر ضعف دانش‌آموزان در دوران کرونا به وجود آمده، باید یک دوره جبرانی طراحی شود. در دهه ۷۰، سنجشی از دانش‌آموزان انجام گرفت و تأکید شد که مسائل و کاستی‌ها باید بیشتر مورد توجه معلمان قرار گیرد.