تابستان امسال، همان‌گونه که پیش‌بینی می‌شد، با بند و اخبار نگران‌کننده‌ای درباره وضعیت تالاب‌ها و دریاچه‌های داخلی همراه گردید. دریاچه ارومیه به شرایطی ناگوار دچار شده و بر اساس داده‌های مراکز تحقیقاتی، به بحرانی‌ترین وضعیت خود از آغاز پروژه‌های احیا رسید.
به گزارش روزنامه شرق، تصاویر فعلی دریاچه نشان‌دهنده این واقعیت است که ارومیه در معرض تهدید جدی قرار دارد و به مرگ پیوستگی نزدیک است. تابستان امسال، متأسفانه، اخبار ناگواری در مورد وضعیت تالاب‌ها و دریاچه‌های کشور منتشر شد. دریاچه ارومیه به مرحله‌ای بحرانی سقوط کرده و طبق داده‌های پژوهشگران، به بدترین وضعیت تاریخ احیا خود رسیده است.
این تصاویر مؤید این حقیقت است که ارومیه در خطر جدی قرار دارد و به مرحله مرگ نزدیک است. وضعیت مشابهی نیز برای تالاب‌های هامون و گاوخونی مشاهده می‌شود. بررسی اخبار نشان می‌دهد که تالاب‌های زیادی در ایران با مشکلات جدی روبرو هستند و کلمه کلیدی در توضیح دلایل این وضعیت، «حقابه محیط‌زیستی» است.
عدم تأمین حقابه محیط‌زیستی به تالاب‌ها و دریاچه‌های ایران به سیاست‌های وزارت نیرو مرتبط می‌شود. این وزارتخانه که مسئولیت مدیریت منابع آبی کشور را بر عهده دارد، اولویت‌هایی در آزادسازی منابع آبی دارد. همان‌طور که از اظهارات بیان می‌شود، تأمین آب شرب مردم و آب برای بخش‌های صنعتی و کشاورزی در اولویت قرار دارد و سپس حقابه محیط‌زیستی به‌عنوان مرحله بعدی در نظر گرفته می‌شود.
این در حالی است که با استفاده از روش‌های نسبتاً دقیق می‌توان پیش‌بینی کرد که هر سال چه مقدار آب پشت سدها جمع‌آوری می‌شود و با در نظر گرفتن دما و میزان تبخیر می‌توان بخش‌های آبگیری را مشخص کرد؛ اما این محاسبات یا انجام نمی‌شود و یا به آن توجهی نمی‌شود، به نحوی که بسیاری از تالاب‌ها در فصول مختلف سال در انتظار حقابه محیط‌زیستی خود باقی می‌مانند. امساک دولت در تخصیص حقابه محیط‌زیستی به تالاب‌ها و دریاچه‌های ایران در حالی است که در یک سال گذشته کمپینی عظیم برای تأمین حقابه هیرمند از افغانستان راه‌اندازی کرده است.
این موضوع باید در راستای دیپلماسی آب مهم تلقی شود و حقابه ایران از کشورهای همسایه تأمین گردد؛ اما با این رفتار داخلی در سیاست‌های آبی، این سؤال وجود دارد که آیا با گرفتن این حقابه، تغییر مثبتی در وضعیت بحرانی محیط زیست سیستان‌وبلوچستان خواهیم دید؟ در مجموع، دولتی که به‌درستی حقابه تالاب‌ها را تأمین نمی‌کند، آیا در سیاست‌های خود تغییراتی خواهد داد یا خیر. در ادامه این گزارش، وضعیت تعدادی از تالاب‌های بحرانی کشور در تابستان ۱۴۰۲ مورد بررسی قرار گرفته است؛ تالاب‌هایی که بیشتر با چالش عدم تأمین به‌موقع حقابه محیط‌زیستی مواجه هستند.
هشیلان کرمانشاه در معرض خشکی
تالاب هشیلان که در مسیر جاده کرمانشاه به روانسر واقع شده و در ۲۶ کیلومتری شمال غربی کرمانشاه و در دهستان الهیار خانی قرار دارد، اکنون در شرایط بحرانی و نزدیک به خشکی کامل است. روزگاری این تالاب میزبان ۱۱۰ جزیره کوچک و بزرگ بوده و زیستگاه گونه‌های مختلف جانوری به شمار می‌رفت که اکنون در حال نابودی است.
احد جلیلیان، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان کرمانشاه، در ۳۰ مرداد امسال اعلام کرد که ۹۵ درصد این تالاب خشک شده و آب‌رسانی به آن تنها با تانکر صورت می‌گیرد. ایشان عوامل مهم در خشک شدن این تالاب را کاهش بارش‌ها، وجود چاه‌های غیرمجاز و سدسازی بر روی رودهای مربوطه عنوان کرده است. به گفته جلیلیان نزدیک به پنج هزار چاه غیرمجاز در این منطقه وجود دارد، اما نهادهای ذی‌ربط برای مسدود کردن آنها اقدام نمی‌کنند و به این ترتیب حقابه محیط‌زیستی تالاب به صورت غیرقانونی بهره‌برداری می‌شود.
تالاب قوری‌گل آذربایجان شرقی به حالت خشکی درآمده است
تالاب قوری‌گل واقع در ۳۰ کیلومتری جنوب شرق تبریز و ۱۵ کیلومتری غرب شهر بستان‌آباد در جوار روستای یوسف‌آباد قرار دارد. در یک سال اخیر اخبار متعددی درباره خشکی کامل این تالاب منتشر شده است. با این حال تصاویری که اخیراً از سوی خبرگزاری مهر درباره وضعیت این تالاب منتشر شده نشان می‌دهد که این تالاب به‌طور کاملاً خشک شده است.
مهر در ویدئویی از بستر خشک شده این تالاب نوشت: «این تالاب که زمانی پرآب و پناهگاهی برای گردشگران بود این روزها خشک و متروکه شده است». در مورد دلایل خشکی این تالاب، به عواملی مانند عدم تأمین حقابه زیستگاهی و کاهش بارندگی‌ها اشاره شده است. قوری‌گل سه دهه پیش به‌عنوان تالاب بین‌المللی در کنوانسیون رامسر به ثبت رسید. خشک شدن کامل تالاب قوری‌گل در آذربایجان شرقی که با خشک شدن دریاچه ارومیه به یکی از مهم‌ترین اکوسیستم‌های در حال نابودی ایران تبدیل شده، چندان غیرمنتظره نیست.
تالاب پته‌خور اردبیل در معرض خشکی قرار دارد
تالاب «پته‌خور» که در شرق دشت اردبیل و در غرب کوه‌های «باغرو» و سه کیلومتری روستای «پته‌خور» واقع شده، طبق شواهد، در حال کاهش مساحت به سمت خشکی است. این تالاب که زهکش رودخانه قره‌سو می‌باشد، از ارتفاعات کوه‌های «باغرو» به عنوان یکی از منابع تأمین آب آن نیروی خود را دریافت می‌کند. رودخانه‌های تأمین‌کننده تالاب پته‌خور شامل «دورجین‌چای»، «اولاغان‌چای»، «موسی‌چای»، «مشه‌چای»، «ننه‌کران چای» و «پته‌خور چای» هستند.
به نظر می‌رسد در سال‌های اخیر، این تالاب از لحاظ بُعد مساحت به شدت کاهش یافته و بر اثر خشکی و برداشت غیرمجاز آب در سال‌های اخیر وسعت آن به میزان قابل توجهی کم شده است. طبق گزارش‌ها، تالاب پته‌خور از نظر کیفیت و کمیت آب تحت تأثیر جدی قرار گرفته است. مسئولان محلی، چاه‌های غیرمجاز را دلیل وضعیت نامناسب این تالاب اعلام می‌کنند.
تالاب گاوخونی اصفهان با آبرو در حال خشک شدن است
اواسط مردادماه امسال، رسانه‌ها با مقایسه دو تصویر ماهواره‌ای، اعلام کردند که تالاب گاوخونی اصفهان به‌طور کامل خشک شده است. این خشک شدن کامل تالاب اثرات منفی زیست‌محیطی برای شهروندان اصفهانی به همراه داشته است؛ به‌گونه‌ای که مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان در تاریخ ۳۰ مرداد گفت: به‌دلیل وزش باد، کانون‌های گرد و غبار در تالاب بین‌المللی گاوخونی فعال شده و این مسئله علاوه بر شهر تالابی ورزنه، ۱۵ شهرستان دیگر استان را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
مسئولان در پاسخ به خشک‌شدن گاوخونی دلایل مختلفی عنوان کرده‌اند. به‌طور خلاصه، عدم تأمین حقابه این تالاب از سد زاینده‌رود، یکی از مهم‌ترین دلایل اعلام شده است. مسئله تأمین‌نشدن حقابه محیط‌زیستی به حدی جدی است که مدیرکل حفاظت محیط زیست استان اصفهان در گفت‌و‌گوهای خود با رسانه‌ها از طرح شکایت از شرکت آب منطقه‌ای و وزارت نیرو صحبت کرده و بر بازنگری در مصرف آب حوضه آبریز زاینده‌رود تأکید می‌کند.
تالاب هورالعظیم خوزستان در وضعیت بحرانی قرار دارد
«وضعیت بی‌آبی قرمز در هورالعظیم»! این عنوانی است که بسیاری از رسانه‌ها در تابستان امسال برای توصیف وضعیت تالاب هورالعظیم انتخاب کردند. در واقع اگر وضعیت هورالعظیم را در تابستان‌های قبلی نیز جستشو کنید، به همین نوع عناوین و توصیف‌ها خواهید رسید. تالاب هورالعظیم بزرگ‌ترین تالاب مرزی ایران در مرز ایران و عراق است که با وسعت حدود ۱۲۰ هزار هکتار در انتهای رودخانه کرخه و در منطقه دشت آزادگان واقع شده است. این تالاب دارای پنج مخزن است که به دلیل عدم تأمین حقابه مورد نیاز، خشکی، برداشت نفت، جاده‌سازی و احداث خاکریزها به وسیله شرکت‌های نفتی در حال خشک شدن و از بین رفتن است.
شرایط به‌وجود آمده ناشی از خشک شدن تالاب، سبب مرگ بسیاری از گونه‌های جانوری و همچنین گیاهان خاص هورالعظیم گردیده است. بر اساس گزارش اداره‌کل حفاظت محیط زیست خوزستان، تالاب هورالعظیم به دلیل شرایط نگران‌کننده آب در اکوسیستم موجود در حوضه بالادست کرخه با تنگنا و بحران آب مواجه است. بر اساس آخرین آمار تا اواسط مرداد سال جاری، مخازن شماره یک و دو هورالعظیم حدود ۵۰ تا ۵۵ درصد آب دارند، درحالی‌که مخزن سوم کمتر از ۵۰ درصد آب دارد و مخازن چهار و پنج نیز کمتر از ۲۰ درصد آب داشته و در وضعیت بسیار بحرانی قرار دارند.
سیدعادل مولا، معاون محیط طبیعی اداره کل حفاظت محیط زیست خوزستان، در اردیبهشت‌ماه امسال مهم‌ترین مشکل تالاب هورالعظیم را عدم تأمین حقابه محیط‌زیستی خواند و اظهار داشت: مشکلات بسیاری در زمینه آبگیری این تالاب وجود دارد؛ یکی از موضوعاتی که پیگیری می‌شود، تأمین حقابه تالاب است. متأسفانه به دلیل کم‌آبی در حوضه بالادست، وزارت نیرو امسال نتوانسته حقابه هورالعظیم را تأمین نماید.
در سال‌های اخیر، کمپین‌هایی برای نجات هورالعظیم برگزار شده است که عمدتاً بر تأمین حقابه محیط‌زیستی این تالاب تمرکز داشته‌اند. یکی از این کمپین‌ها بر این نکته تأکید داشته که حقابه هورالعظیم حدود ۲۵۰ میلیون مترمکعب است که حتی با تخصیص کامل این مقدار، برداشت‌های غیرمجاز کشاورزی در مناطق اطراف اجازۀ رسیدن این آب به تالاب را نخواهد داد.
زریبار کردستان در خطر جدی قرار دارد
با اینکه دریاچه دل‌انگیز زریبار در کردستان هنوز هم پرآب و زیبا به نظر می‌رسد و به اکوسیستم منطقه یاری می‌رساند، اما برداشت بی‌رویه آب این دریاچه به‌طور مداوم تهدید بزرگی به همراه دارد. در اواخر مرداد امسال، مدیرکل محیط زیست استان کردستان از وجود ۲۳ چاه مجاز و بیش از ۳۰۰ چاه غیرمجاز در بالادست زریبار خبر داد و بیان داشت: با توجه به اینکه زریبار دریاچه‌ای خودجوش بوده و آب آن به صورت طبیعی تأمین می‌گردد، استفاده نامحدود از چاه‌های مجاز و غیرمجاز می‌تواند به‌طور جدی بر آب زریبار تأثیر بگذارد.
تالاب بوجاق استان گیلان در وضعیت خطرناکی قرار دارد
تالاب بوجاق در نوار ساحلی دریای خزر و حاشیه شهر کیاشهر واقع شده و از جمله تالاب‌های تحت تهدید به شمار می‌رود. به گفته عباس عاشوری، رئیس اداره تالاب‌های محیط زیست گیلان، تهدیدات جدی برای حفظ و حیات تالاب بین‌المللی پارک ملی بوجاق، نوسانات سطح دریای خزر است که به شدت بر این تالاب و همچنین سایر تالاب‌های منطقه تأثیر گذاشته و باعث کاهش سطح و عمق آن شده‌اند.
دریاچه هامون سیستان‌وبلوچستان در خطر جدی قرار دارد
دریاچه هامون جزء ۱۳ ذخیره‌گاه زیست‌کره ایران و به‌عنوان هفتمین تالاب بین‌المللی جهان شناخته می‌شود، اما احداث سد کمال‌خان در افغانستان خطراتی برای آن به‌وجود آورده است. خشکی دریاچه هامون به تهدیدی برای کشاورزی و معیشت مردم منطقه تبدیل شده است. متخصصان یکی از کانون‌های اصلی ایجاد گرد و غبار را تالاب‌های خشک شده می‌دانند؛ بدین ترتیب، خشک‌شدن هامون که در معرض وزش بادهای ۱۲۰روزه قرار دارد، می‌تواند به وقوع گرد و غبار در استان سیستان‌وبلوچستان کمک شایانی کند.
تالاب انزلی گیلان به‌طور جدی در خطر است
در سال‌های اخیر اخبار نگران‌کننده‌ای درباره وضعیت تالاب انزلی نیز منتشر شده است. تالاب انزلی یکی از ۲۴ تالاب بین‌المللی ایران است که در سال ۱۳۵۴ به همراه ۱۱ تالاب دیگر تحت کنوانسیون رامسر معرفی شده است. وسعت این تالاب در فصول زمستان و بهار به دلیل افزایش بارش‌ها به حدود ۲۱۱ کیلومترمربع می‌رسد، اما در فصل تابستان به سبب کاهش ورودی آب و افزایش تبخیر، این مقدار به ۱۹ کیلومترمربع کاهش می‌یابد. این تالاب در سال‌های اخیر با مشکلات عدم تأمین حقابه محیط‌زیستی مواجه بوده و شرایط آن نگران‌کننده است.
میانکاله مازندران نیز با بحران روبروست
تالاب میانکاله که همگان آن را به ماجرای پتروشیمی می‌شناسند، حتی بدون در نظر گرفتن این مسئله نیز در معرض خطر خشک شدن قرار دارد. مردادماه امسال، یک پژوهشگر محلی در خصوص وضعیت این تالاب هشدار داد که همه ۱۰ رود فرعی و اصلی این حوضه جز یک رود خشک شده‌اند. احمد نصیری، استاد دانشگاه علوم و فناوری مازندران، به مدیریت یکپارچه، تأمین حقابه، خشک‌شدن تالاب، آلودگی‌های پیرامونی و صیادی غیرمجاز اشاره کرد و اعلام کرد: همچنین در میانکاله و نکارود پنج هزار حلقه چاه در حال بهره‌برداری وجود دارد که ثبت رسمی شده‌اند. میزان مصرف آب زیرزمینی در این منطقه ۹۱ میلیون مترمکعب برآورد می‌شود.
علاوه بر این، از ده رودخانه اصلی و فرعی موجود در این منطقه که متوسط حقابه آنها ۱۲ مترمکعب در ثانیه است، تمامی رودها به جز رودخانه قره‌سو خشک شده‌اند. به این معنی که هیچ‌یک از این رودها آبی را به میانکاله جابه‌جا نمی‌کنند و اگر آبی به این خلیج برسد، از آب‌های زهاب‌های کشاورزی و سیلاب‌های فصلی ناشی می‌شود.
دریاچه ارومیه بزرگ‌ترین قربانی عدم تامین حقابه محیط‌زیستی
هنگام اشاره به مرگ تالاب‌ها و دریاچه‌های کشور، نام دریاچه ارومیه به سرعت به ذهن متبادر می‌شود. نگین آبی جلای ایران در شمال‌غرب کشور که حالا به مرگ نزدیک است. بسیاری از کارشناسان سدسازی و توسعه کشاورزی را به‌عنوان مسبب وضعیت کنونی دریاچه ارومیه قلمداد می‌کنند، اما در کنار این عوامل، مسئله حقابه محیط‌زیستی نیز یکی از چالش‌های مهم احیای این دریاچه به شمار می‌رود؛ به خصوص از زمان آغاز فرایند احیا، تنش‌های زیادی با وزارت نیرو بر سر تأمین حقابه آن بوجود آمده است.
اخیراً هشدارهایی در خصوص تأمین حقابه محیط‌زیستی دریاچه ابراز شده است، اما به این مسائل توجهی نشده است. به‌عنوان مثال، در بهار امسال که تابستان آن با بدترین شرایط تاریخ دریاچه ارومیه همراه شده، یکی از مقامات مسئول در این خصوص هشدارهایی را مطرح کرده بود. در فروردین‌ماه، آرزو اشرفی‌زاده، مدیرکل دفتر حفاظت و احیای تالاب‌های سازمان محیط زیست درخصوص وضعیت دریاچه ارومیه اعلام کرده بود: خوشبختانه با بارش‌های اخیر در حوضه دریاچه ارومیه، میزان بارش از میانگین بلندمدت فراتر رفته و انتظار می‌رود با این بارش‌ها و تکمیل اقدامات سخت‌افزاری در سال جاری، حقابه زیست‌محیطی به این دریاچه تخصیص یابد، در غیراینصورت، پیش‌بینی می‌شود که وضعیت دریاچه در پایان تابستان بدتر از سال گذشته خواهد بود.