پیامدهای یادگیری زودهنگام زبان دوم در کودکان؛ بهترین سن برای آغاز چه زمانی است؟

بهترین زمان برای آغاز یادگیری زبان دوم زمانی است که فرد به طور کامل زبان اول خود را فرا گرفته باشد. بنابراین، اگر بخواهیم یک سن مشخص برای این فرآیند تعیین کنیم، باید بگوییم که سن چهار سالگی زمان مناسب‌تری است. اما والدین باید در تمامی مراحل آموزشی دقت داشته باشند که زبان مادری از جنبه‌های گوناگون نسبت به زبان‌های دیگر در اولویت قرار دارد.

کودکان پیش از تسلط کامل به زبان فارسی با جملات ناقص و ابتدایی انگلیسی صحبت می‌کنند، تا به خیال والدین‌شان، نشان‌دهنده دوزبانه بودنشان در لیست استعدادهای درخشان این کودکان قرار گیرد. غافل از این موضوع که آموزش زودهنگام زبان دوم ممکن است اثرات منفی و جبران‌ناپذیری به‌همراه داشته باشد.

موج تلاش برای دو زبانه‌ شدن کودکان آنقدر گسترده شده که والدین با استفاده از هر ترفند و کلاسی تلاش می‌کنند تا فرزندانشان در زمره دو زبانه‌ها قرار بگیرند. در برخی موارد، والدین به پخش مداوم کارتون‌های انگلیسی‌زبان در منزل روی می‌آورند و گاه برنامه‌های آموزشی زبان کودکانه را به‌عنوان راه‌حل انتخاب می‌کنند.

در چنین فضایی، پیش از اینکه فرصت کافی برای بیان درست و کامل کلمات فارسی به کودکان فراهم شود، والدین به‌خاطر ترس از عقب ماندن نسبت به دیگر خانواده‌ها، فرزندانشان را تحت فشار قرار داده و به سمت طوفانی از کلمات خارجی سوق می‌دهند.

چندی پیش، یکی از اینفلوئنسرهای ایرانی از مشکل زبانی خاص فرزندش به‌دلیل یادگیری همزمان زبان‌های عربی، ترکی و انگلیسی در اینستاگرام سخن گفت. این اینفلوئنسر که به خاطر شرایط زندگی‌اش به‌مدت کوتاهی در کشورهای ترکیه و امارات سکونت داشته، با نادیده گرفتن توانایی‌های کودک خردسالش، به آموزش زبان‌های کشورهای مقصد مهاجرت و همچنین زبان انگلیسی پرداخت.

طبق گفته این اینفلوئنسر، در شرایطی که فرزندش توان صحبت کردن به این زبان‌های خارجی را نداشت، دایره واژگان فارسی او نیز کاهش یافته و نتیجه این شد که کودک برای برقراری ارتباط به اصوات نامفهوم و گنگ روی آورد. این مادر که به‌طور مداوم ابعاد مختلف زندگی‌اش را در اینستاگرام با مخاطبانش به‌اشتراک می‌گذاشت، بعد از مدتی اعلام کرد که به ایران برگشته تا ذهن کودک را از دنیای نامتناهی زبان‌های خارجی رها سازد.

استاد خصوصی زبان فارسی

فرزانه، یکی از مادرانی است که در دام دو زبانه بودن فرزندش گرفتار شده و پس از چند ماه به عواقب آن پی برد. او در این رابطه به همشهری اظهار داشت: «پس از سال‌ها، خدا به من یک پسر عطا کرد و از همان ابتدا آرزو داشتم این بچه استعدادهای خاصی داشته باشد. به همین دلیل، همیشه در خانه برنامه‌های انگلیسی‌زبان پخش می‌کردم و سعی کردم کلماتی که می‌دانم را به او آموزش دهم.»

از آنجایی که فرزند فرزانه هنوز نتوانسته بود به‌طور کامل زبان فارسی را صحبت کند، این شروع زودهنگام به مشکلاتی در صحبت کردن کودک ۳ ساله منجر شد. او گفت: «متأسفانه، کودک من در صحبت کردن مشکل پیدا کرد و نه‌تنها انگلیسی نمی‌گوید، بلکه فارسی هم یاد نگرفته است. اکنون، او خواسته‌هایش را با اصوات به ما منتقل می‌کند. با چند نفر مشورت کرده و در حال حاضر یک پرستار استخدام کرده‌ام که با پسرم به زبان فارسی صحبت کند و مشکل ارتباطش را برطرف سازد.»

چالش‌های آموزش زودهنگام زبان دوم

شهرام شفیعی، گفتار درمانگر، می‌گوید: «بهترین زمان برای شروع زبان دوم هنگامی است که فرد به‌طور کامل زبان اول، یعنی زبان مادری‌اش را یاد گرفته باشد. اگر بخواهیم یک سن مشخص برای این فرآیند در نظر بگیریم، سن ۴سالگی زمان مناسبی به شمار می‌رود. ولی باید تأکید کرد که در تمامی مراحل آموزشی، والدین باید دقت کنند که زبان مادری نسبت به زبان‌های دیگر در اولویت قرار دارد.»

زمان مناسب برای آغاز یادگیری زبان

پس از تسلط بر زبان اول، والدین می‌توانند به یادگیری زبان دوم دست بزنند. کودکان به نسبت زبان‌های دیگر، زبان مادری را با سرعت بیشتری یاد می‌گیرند.

نتایج نگران‌کننده ناشی از آموزش زودهنگام زبان دوم

این رویکرد می‌تواند منجر به تداخل زبانی و تأخیر در توانایی‌های گفتاری کودکان گردد؛ همچنین، فشار و استرس را برای آنان به‌همراه خواهد داشت. بر اساس تجاربی که از مراجعه بیماران دارم، باید بگویم کودکانی که تحت آموزش زبان دوم قرار گرفته‌اند، با مشکلات گفتاری و علائمی مثل کمبود واژگان، کوتاهی جملات و اختلالات توجه و تمرکز به کلینیک‌های گفتار درمانی مراجعه می‌کنند.

نرخ مشکلات گفتاری در این کودکان

اگرچه تعداد کودکانی که به‌دلیل قرارگیری در معرض زبان دوم به کلینیک‌های گفتار درمانی مراجعه می‌کنند به‌طرز چشمگیری افزایش یافته، اما اطلاعات دقیقی در این زمینه موجود نیست.

پیشنهادات برای والدین

این گفتار درمانگر به والدین توصیه می‌کند که قبل از ۲سالگی، کودکان خود را در معرض گوشی و تلویزیون قرار ندهند و پس از دو سالگی، تنها اجازه تماشای برنامه‌های کودک به زبان مادری و در حد نیم‌ساعت در روز را داشته باشند. بعد از آنکه زبان مادری به‌طور کامل فراگرفته شد، نوبت به آموزش زبان دوم خواهد رسید.