سرپرست گروه پیشگیری و مبارزه با بیماری‌های واگیر معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی مشهد در خصوص وضعیت کنونی شیوع تب دنگی در خراسان رضوی اطلاعاتی را ارائه کرد.
بر اساس نظرات کارشناسان، تب دنگی (Dengue fever) که آن را با عناوینی همچون “تب دنگ”، “تب دانگ” و “تب استخوان‌شکن” می‌شناسند، از بیماری‌های ویروسی خونریزی دهنده‌ای است که با نیش بندپایان و به‌خصوص حشره آئدس منتقل می‌شود و بیشتر در مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری جهان مشاهده می‌گردد.
این بیماری به علت تغییرات اقلیمی در سراسر جهان رو به گسترش است و در مناطق مختلفی مانند شبه قاره هند و کشورهای آسیای جنوب شرقی شامل کامبوج، فیلیپین، مالزی و ویتنام بیشتر شیوع دارد. در سال‌های اخیر، مواردی از این بیماری در کشورهای همسایه مانند پاکستان، امارات و برخی کشورهای اروپایی نیز مشاهده شده و در قاره آفریقا تحت عنوان تب زرد و در مناطق آمریکای لاتین نیز گزارش‌هایی از آن وجود دارد.
یک متخصص بیماری‌های عفونی و عضو هیأت علمی گروه عفونی دانشگاه علوم پزشکی مشهد اظهار داشت: در هر سال، در سطح جهان بین ۱۰۰ تا ۴۰۰ میلیون مورد ابتلا به تب دنگی شناسایی می‌شود که از میان آن‌ها تقریباً ۵۰۰ هزار حالت شدید و حدود ۲۰ هزار مورد مرگ و میر وجود دارد که نمی‌توان به سادگی از آن‌ها چشم‌پوشی کرد.
دکتر امین بجدی توضیح داد که تب دنگی، که تا سال ۱۹۷۰ به صورت بومی در ۹ کشور دنیا رشد کرده بود، از سال ۲۰۱۲ به طور قابل توجهی گسترش یافته و به ویژه در سال‌های اخیر برزیل با شیوع بالایی مواجه بود، به‌طوری که شهر «ریودوژانیرو» با ۱۵۸ هزار مورد ابتلا و ۹ هزار بستری و ۲۳۰ مورد فوتی درگیر این بیماری بوده است.
تب خونریزی دهنده نوپدید و بازپدید
رییس گروه پیشگیری و مبارزه با بیماری‌های واگیر دانشگاه علوم پزشکی مشهد بیان کرد: تب دنگی، مشابه تب زیکا (Zika fever)، تب چیکن گونیا (Chikungunya fever) و تب زرد (Yellow fever) از دسته تب‌های خونریزی‌دهنده نوپدید و بازپدیدی است که از طریق نیش پشه آئدس به انسان منتقل می‌شود.
دکتر زهرا نهبندانی با تأکید بر اینکه پشه‌های ناقل ویروس تب دنگی به انواع مختلفی تقسیم می‌شوند، بیان کرد: از چهار نوع پشه آئدس، ۲ نوع مهاجم شامل «آئدس اجیبتی» و «آئدس آلبوپیکتوس» به‌عنوان ناقلین بیماری تب دنگی مشخص شده که در نزدیکی محل زندگی انسان‌ها و دام‌ها رشد می‌کنند.
وی اضافه کرد: وقتی این پشه‌های مهاجم فردی را که به ویروس آلوده است نیش می‌زنند، ویروس به بدن آن‌ها وارد می‌شود و پس از مدت کوتاهی (بین یک هفته تا ۱۰ روز) این ویروس به بزاق و غدد بزاقی پشه منتقل می‌شود، به‌طوری که پس از طی این مدت، پشه می‌تواند با نیش زدن، این ویروس را به افراد سالم انتقال دهد.
این مسئول افزود: علاوه بر این، پشه‌های آئدس آلوده می‌توانند از طریق تخم‌های خود ویروس تب دنگی را به نسل‌های بعد منتقل کنند؛ این پشه‌ها در هر دوره تخم‌ریزی بیش از ۲۰۰ تخم می‌گذارند که این امر نشان‌دهنده تهدید بالای آلودگی است و موضوعی نگران‌کننده محسوب می‌شود.
وی ادامه داد: یکی از تمایزات پشه‌های آئدس به‌عنوان ناقل بیماری تب دنگی در مقایسه با دیگر پشه‌های ناقل، مانند ناقل سالک این است که پشه‌های آئدس عموماً در طول روز فعالیت دارند و بیشترین زمان فعالیت آن‌ها ۲ ساعت بعد از طلوع و ۲ ساعت قبل از غروب خورشید است.
دکتر نهبندانی گفت: بنابراین خطر گزش از سوی پشه‌های آئدس در طول روز نیز وجود دارد که این موضوع بخصوص برای افرادی که در محیط‌های باز فعالیت می‌کنند، احتمال ابتلا به بیماری را بیشتر می‌سازد.
درد پشت حدقه چشم، از علائم هشدار دهنده تب دنگی
رییس گروه پیشگیری و مبارزه با بیماری‌های واگیر دانشگاه علوم پزشکی مشهد بیان کرد: علائم بیماری تب دنگی معمولاً شامل درد عضلانی، تب، سردرد، درد پشت حدقه چشم، گاهی اسهال، خونریزی از لثه و بینی و بثورات جلدی به وقوع می‌پیوندد که این موارد از مهم‌ترین علائم هشدار دهنده ابتلا به تب دنگی به شمار می‌روند.
دکتر نهبندانی افزود: علایم بیماری تب دنگی شباهت زیادی به علایم بیماری‌های شایع همچون سرماخوردگی و بیماری‌های تنفسی دارند و این بیماری علامت خاصی ندارد که به راحتی قابل تشخیص باشد و تنها مسئله‌ای که می‌تواند تعیین‌کننده در تشخیص تب دنگی باشد، سابقه سفر فرد به استان‌ها یا کشورهای آلوده است.
۸۰ درصد موارد ابتلا به تب دنگی بدون علامت و ۲۰ درصد دیگر هم دارای علایم است
وی با اشاره به اینکه دوره پنهان بیماری تب دنگی بین چهار تا ۱۰ روز است که ممکن است بیمار هنوز علائمی نداشته باشد، توضیح داد که ۸۰ درصد موارد ابتلا به تب دنگی بدون علائم هستند و فقط ۲۰ درصد دیگر علائم را نشان می‌دهند.
نهبندانی ادامه داد: بسیاری از بیماران ممکن است به صورت خفیف یا کم علامت بهبود یابند، اما افرادی که علائم هشداردهنده را دارند، ممکن است در نهایت به مرحله حاد بیماری وارد شوند.
این مسئول در مورد میزان مرگ و میر ناشی از تب دنگی اذعان کرد: اگر بیماران تحت مراقبت و درمان قرار گیرند، نرخ مرگ و میر به سه تا پنج درصد کاهش می‌یابد، اما در صورتی که فرد تحت درمان قرار نگرفته و علائم بیماری شدیدتر شود، احتمال مرگ و میر می‌تواند به ۵۰ درصد هم برسد.
انتقال از مادر به جنین، از راه‌های انتقال تب دنگی
رییس گروه بیماری‌های واگیر معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی مشهد بیان کرد: شایع‌ترین روش انتقال بیماری تب دنگی از طریق نیش پشه آئدس مهاجم و آلوده به ویروس است، اما این بیماری می‌تواند از طریق روش‌های دیگر نیز منتقل شود.
دکتر نهبندانی گفت: امکان انتقال این بیماری از طریق خون و فراورده‌های خونی آلوده، از طریق اهدای اعضای افراد آلوده و همچنین از مادر به جنین نیز وجود دارد، به‌طور مثال اگر مادر باردار در ماه آخر بارداری به تب دنگی مبتلا شود و ویروس به مدت ۱۰ تا ۱۵ روز در خون او بماند، این بیماری می‌تواند در حین زایمان از طریق جفت به نوزاد منتقل شود.
سالمندان، زنان باردار و افرادی که تحت درمان با داروهایی هستند که سیستم ایمنی را تضعیف می‌کند، جزء گروه‌های پرخطر در ابتلا به تب دنگی هستند.
وی افزود: اگر فردی به تب دنگی مبتلا شود، در مدت چهار تا پنج روز پس از شروع علائم بالینی تا ۱۲ روز، ویروس فقط در خون او وجود دارد و پس از آن، این ویروس مثل سایر بیماری‌های ویروسی خود محدود شونده است و در خون باقی نخواهد ماند. بنابراین فرد برای مدت طولانی آلوده به ویروس نخواهد بود و قادر به انتقال آن به دیگران نیست.
این مسئول تأکید کرد: سالمندان، زنان باردار و افرادی که به خاطر مصرف برخی داروها سیستم ایمنی آن‌ها تضعیف شده، گروه‌های پرخطر در ابتلا به تب دنگی هستند و در صورت آلوده شدن به این بیماری، نیاز به مراقبت‌های درمانی ویژه دارند.
دنگی دارو و درمان خاصی ندارد
رییس گروه بیماری‌های واگیر معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی مشهد بیان کرد: تب دنگی مانند دیگر بیماری‌ها که درمان خاص خود را دارند، درمان خاصی ندارد و این بیماری دارویی خاص یا کپسولی ندارد و درمان آن علامتی و نگهدارنده است.
دکتر نهبندانی گفت: درمان علامتی و نگهدارنده به این معناست که اگر بدن بیمار دچار کم آبی شود، باید آب مورد نیاز او تأمین گردد یا چنانچه بیمار نیاز به سرم درمانی داشته باشد، سرم برای او تجویز شود، و در صورت بروز درد و تب، می‌توان از استامینوفن استفاده کرد. اگر بیمار نیاز به خون داشته باشد، خون به او تزریق می‌شود و اقدامات نگهدارنده نیز صورت می‌گیرد. به این ترتیب، در صورت درمان علامتی، میزان مرگ و میر به سه تا پنج درصد کاهش می‌یابد.
وی افزود: در تسکین درد و تب دنگی به هیچ وجه نباید از داروهای ضد التهاب و غیر استروئیدی نظیر ناپروکسن، ژلوفن، ایبوپروفن و آسپرین استفاده شود، زیرا این داروها خطر خونریزی را افزایش می‌دهند و تنها داروی مجاز برای رفع درد و تب دنگی استامینوفن می‌باشد.
این مسئول تأکید کرد: هرچند واکسنی برای درمان تب دنگی شناسایی شده، اما این واکسن تنها در اختیار کشورهای آفریقایی قرار دارد و هنوز سازمان بهداشت جهانی دستوری برای استفاده آن در دیگر کشورها صادر نکرده است.
محافظت از نیش پشه‌ها، راه اصلی پیشگیری از ابتلا به تب دنگی
رییس گروه پیشگیری از بیماری‌های واگیر معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی مشهد، شیوه اصلی پیشگیری از ابتلا به تب دنگی را حفاظت از خود در برابر نیش و گزش پشه‌ها معرفی کرد و بیان کرد: با توجه به فعالیت این پشه‌ها در طول روز، پوشش مناسب پنجره‌ها با توری ریز، استفاده از اسپری و ترکیبات دورکننده حشرات در مناطق آلوده و پوشیدن لباس‌های بلند و روشن برای افرادی که در طول روز مجبور به کار در فضای باز هستند، ضروری است.
نهبندانی همچنین توصیه کرد: اگر افراد مجبور هستند در طول روز در مناطق آلوده به کار کنند، بهتر است از بیرون رفتن در دو ساعت ابتدایی بعد از طلوع آفتاب و دو ساعت قبل از غروب خورشید خودداری کنند.
وی در ادامه افزود: تفاوت پشه آئدس با پشه سالک و پشه آنوفل (ناقل بیماری مالاریا) در این است که پشه آنوفل از آب راکد برای زاد و ولد نیازمند است، در حالی که پشه‌های آئدس علاوه بر آب، در جاهای مرطوب نظیر پشت برگ‌ها و زیر گلدان‌ها نیز تخم‌ریزی می‌کنند.
این مسئول یادآوری کرد: برای کاهش مکان‌های تولید مثل پشه آئدس باید آب‌های راکد، مانداب‌ها و فاضلاب‌های روباز و همچنین آب زیر محفظه گلدان‌ها و کولرها را خشک کرد و در نگهداری آب در ظروف و مخازن را به دقت بست.
معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی مشهد افزود: تب دنگی از حدود ۶۰ سال پیش در سطح جهانی شناسایی شده و در بسیاری از نقاط به‌صورت آندمیک و بومی وجود دارد، اما این بیماری در بسیاری از کشورها در آسیا، آسیای میانه و حتی آمریکای لاتین به‌عنوان تهدید تلقی نمی‌شد.
دکتر حمیدرضا قربان‌زاده تصریح کرد: به‌دلیل تغییرات اقلیمی در جهان، شرایط زیستی حشرات و به‌ویژه پشه‌ها تغییر کرده و با افزایش جمعیت پشه آئدس، تب دنگی در کشورهای زیادی به ویژه در آسیای جنوب شرقی و کشورهای حوزه خلیج فارس شیوع پیدا کرده است.
وی اظهار داشت: با توجه به تغییرات آب و هوایی و بارش‌های سیل‌آسا اخیر، به همراه افزایش سفرها به کشورهای آلوده، خطر ورود پشه آئدس ناقل بیماری تب دنگی و فرد بیمار به داخل کشور، ازجمله استان خراسان رضوی افزایش یافته است.
استان‌ها و کشورهای آلوده به تب دنگی
معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی مشهد خاطرنشان کرد: بر اساس آمارهای موجود، در برخی از استان‌های کشور نظیر گیلان، هرمزگان، فارس و مناطق جنوبی و گرمسیر پشه آئدس مشاهده شده، اما خوشبختانه در خراسان رضوی تا کنون هیچ موردی از وجود پشه آئدس مهاجم گزارش نشده و موارد مبتلا به تب دنگی در این استان نیز عمدتاً به افرادی مربوط می‌شود که سفر خارجی داشته‌اند.
دکتر قربان‌زاده افزود: کشورهای حوزه خلیج فارس شامل قطر، امارات، عربستان، یمن و کشورهای همسایه شرقی مانند پاکستان و افغانستان همگی در زمره نواحی آلوده به پشه آئدس و بیماری تب دنگی به شمار می‌آیند. در پاکستان، این بیماری سال‌هاست رایج است و تقریباً می‌توان گفت که هر فرد پاکستانی به تب دنگی مبتلا شده، مگر اینکه خلاف آن ثابت شود.
وی با اشاره به اینکه روزانه چهار پرواز از مشهد به کشورهای امارات، که در معرض خطر آلودگی به پشه آئدس و بیماری تب دنگی قرار دارند، انجام می‌شود، گفت: با توجه به تردد زائران و مسافران در پروازهای امارات به مشهد، احتمال آلودگی به پشه‌های آلوده در مشهد افزایش یافته است.