با اینکه رئیس جمهور ایالات متحده اخیراً به صورت مستقیم از آمادگی برای گفت وگو با همتای ایرانی خود صحبت کرده است، در همان روز چهارم فوریه ۲۰۲۵ (۱۶ بهمن ۱۴۰۳) یادداشتی از سوی وی امضا شد که موجب احیای سیاست «فشار حداکثری» علیه ایران می شود.
مواضع و اقدامات ترامپ در خصوص جمهوری اسلامی ایران در روزهای اخیر واکنش های متنوعی به همراه داشته و به ویژه اظهارات روز شنبه (۲۰ بهمن) «محمدباقر قالیباف» درباره یادداشت ریاست جمهوری ترامپ و مفهوم «خلع سلاح» در آن، مورد تحلیل و بررسی رسانه ها قرار گرفته است.
خلع سلاح به فرایند کاهش یا حذف کامل انواع خاصی از تسلیحات یا تمامی تسلیحات اشاره دارد و می تواند به صورت یکجانبه، دوجانبه یا چندجانبه انجام شود. نمونه های بارز از خلع سلاح شامل توافق های منع گسترش سلاح های هسته ای (NPT) و معاهده ممنوعیت مین های ضد نفر (Ottawa Treaty) است.
در روزهای اخیر برخی رسانه ها به نقل از قالیباف اشاره کردند: «ترامپ متنی را به ایران ارسال کرده که خواستار کنار گذاشتن فعالیت های هسته ای، موشکی، و سلاح های غیرمتعارف و متعارف از سوی ایران است و به نوعی به خلع سلاح کامل اشاره دارد.»
این اظهارات در شرایطی مطرح شد که مقامات کشورمان به صراحت از مذاکره با آمریکا پرهیز کرده اند، با وجود لحن ظاهری مثبت ترامپ در امضای یادداشت «دردسرساز» فشار حداکثری، شایعاتی را درباره «مسائل پنهان و محرمانه بین ایران و آمریکا» به وجود آورده بود.
به طور خاص، انتشار اخبار نادرست توسط برخی رسانه ها در خصوص اظهارات رئیس مجلس به شایعات درباره «مسائل پشت پرده» بین ایران و آمریکا دامن زد، اما توضیحات مرکز ارتباطات، رسانه و امور فرهنگی مجلس شورای اسلامی به این ابهامات پایان داد.
طبق اعلام این مرکز، برخی رسانه ها با انتشار ویدیویی از دکتر قالیباف، به نادرستی نوشته اند که ترامپ نامه ای به ایران ارسال کرده و خواستار خلع سلاح شده است. در حالی که اشاره رئیس مجلس به یادداشت اخیر ریاست جمهوری آمریکا بود که ترامپ در مورد ایران امضا کرده و متن آن نیز منتشر شده است.
بررسی اظهارات رئیس مجلس نشان می دهد که اخبار منتشره از سوی رسانه ها نادرست بوده است. قالیباف تصریح کرده است: «دستور را مطالعه کنید، متنش را ببینید؛ موضوع دیگر فقط هسته ای نیست. او به هسته ای، موشکی و سلاح های نامتقارن و متعارف اشاره کرده است. این صحبت به معنای خلع سلاح جمهوری اسلامی است. متن را خوانده ام. او از قبل متنی را ارائه کرده و به طور یکجانبه محدودیت ها را اعمال کرده است. حتی زمانی که یک طرف نبود، آن را پاره کرد و رفت. بعد می گوید من نمی خواهم این ها را اجرا کنم، ولی تو باید آن ها را به صورت داوطلبانه بپذیری. اگر نپذیری، طبق مشخصات، معلوم است…»
آیا ترامپ خواستار خلع سلاح ایران شده است؟
اظهارات قالیباف موجب بروز بحث و بررسی های دیگری در خصوص مفهوم «خلع سلاح» و تعبیر رئیس مجلس از یادداشت ریاست جمهوری ترامپ شده است.
در متن یادداشت ریاست جمهوری ترامپ به وضوح آمده است: «سیاست ایالات متحده بر این اصل استوار است که ایران باید از دستیابی به سلاح هسته ای و موشک های بالستیک قاره پیما باز داشته شود، همچنین شبکه و کارزار تجاوز(!) منطقه ای ایران باید خنثی شده، سپاه پاسداران و نیروهای نیابتی آن تضعیف یا از دسترسی به منابعی که فعالیت های بی ثبات کننده آنها را تامین می کند، محروم شوند و با توسعه تهاجمی موشک ها و سایر توانمندی های تسلیحاتی نامتقارن و متعارف ایران مقابله شود.
همان طور که مشاهده می شود، در متن یادداشت ریاست جمهوری آمریکا به طور مشخص از اصطلاح «خلع سلاح» استفاده نشده است.
با وجود اینکه برخی برداشت ها از محتوای یادداشت ترامپ به مفهوم «خلع سلاح» پرداخته اند، عده ای دیگر این تعبیر را نادرست دانسته و مضمون پیام را نزدیک تر به مفهوم «منع گسترش تسلیحات» ارزیابی می کنند.
میان کنترل تسلیحات (Disarmament) و خلع سلاح (Arms Control) در حقوق بین الملل تفاوت های ملموسی وجود دارد که کمتر مورد توجه قرار می گیرد.
خلع سلاح و کنترل تسلیحات از نظر ماهیت تفاوت هایی دارند، به طوری که خلع سلاح معمولاً شامل تمامی تسلیحات بوده و در مقابل، کنترل تسلیحات ممکن است فقط مربوط به نوع خاصی از سلاح ها باشد. به نظر می رسد تمرکز یادداشت ترامپ بیشتر به مفهوم دوم نزدیک تر باشد، زیرا در آن صحبتی از امحای تسلیحات به میان نیامده است.
خلع سلاح به معنای کاهش یا حذف کامل انواع خاصی از تسلیحات یا تمامی تسلیحات است. این فرآیند می تواند به صورت یکجانبه، دوجانبه یا چندجانبه انجام شود. پیمان های منع گسترش سلاح های هسته ای (NPT) و معاهده منع مین های زمینی ضدنفر (Ottawa Treaty) نمونه های بارز خلع سلاح محسوب می شوند.
کنترل تسلیحات به معنای نظارت، تنظیم و محدود کردن تولید، توزیع و استفاده از تسلیحات است. این اصطلاح به توافق نامه ها و پیمان های بین المللی اشاره دارد که هدف آنها کاهش یا محدود کردن گسترش تسلیحات است. پیمان های استراتژیک کاهش تسلیحات (START) و پیمان منع آزمایش های هسته ای (CTBT) مثال هایی از کنترل تسلیحات هستند.
این دو مفهوم (خلع سلاح و کنترل تسلیحات) از نظر هدف، ماهیت و نتایج متفاوتند.
خلع سلاح با هدف کاهش یا نابودی کامل تسلیحات صورت می گیرد، در حالی که کنترل تسلیحات بر تنظیم، نظارت و محدود کردن استفاده و گسترش تسلیحات متمرکز است. به عبارتی، منع تسلیحات بیشتر بر جلوگیری از تولید یا استفاده ویژه ای از نوعی جنگ افزار بدون لزوم حذف کامل آنها تمرکز دارد.
از نظر ماهیت، نیز این دو مفهوم تفاوت های قابل توجهی دارند. خلع سلاح معمولاً شامل تمامی جنبه ها است، در حالی که کنترل تسلیحات ممکن است تنها به نوع خاصی از سلاح ها محدود شود.
نتیجه نهایی و هدف جامع خلع سلاح، مفهوم جهانی بدون جنگ افزارهای کشتار جمعی است. با این حال، نتیجه نهایی کنترل تسلیحات ممکن است صرفاً محدود کردن برخی انواع سلاح ها باشد.
با توجه به این توضیحات، به نظر می رسد تمرکز یادداشت ترامپ بیشتر به مفهوم دوم نزدیک باشد، زیرا در آن صحبتی از امحای تسلیحات به میان نیامده و به «محرومیت از دستیابی به سلاح های هسته ای و موشک های بالستیک قاره پیما» و مقابله با «توسعه تهاجمی موشک ها و سایر قابلیت های تسلیحاتی نامتقارن و متعارف» اشاره شده است.
آیا مفهوم دستور جدید با «مفهوم عرفی خلع سلاح» تفاوت دارد؟
گرچه دستور مندرج در یادداشت ریاست جمهوری ترامپ با ترم حقوقی و علمی «خلع سلاح» متفاوت است، اما بر «عدم توسعه تسلیحات متعارف» ایران تأکید دارد. به نظر می رسد همین تفاوت باعث شده است که رئیس مجلس و دیگر تحلیلگران به این عبارت اشاره کنند و در واقع حکومت جدید ایالات متحده قصد دارد حتی در زمینه «سلاح های متعارف ایران» نیز مانع توسعه آنها شود.