شباهت یا تقلید، این مسئله است!

آوین آزادی: چند سال پیش که در زمینه طراحی و گرافیک مشغول به فعالیت بودم، برخی مواقع ایده‌هایی که در ذهنم به وجود می‌آمد را بر روی بیلبوردهای موجود در شهر مشاهده می‌کردم. گاهی وقت‌ها با دیدن آن‌ها به وجد می‌آمدم و به خود می‌گفتم آفرین! اما سپس متوجه می‌شدم که همان ایده‌ها، سال‌ها پیش به‌وسیله فرد دیگری در گوشه‌ای دیگر از دنیا به کار گرفته شده است. در آن زمان به واقعیت تلخی پی بردم که در زمان حاضر، ایده‌های نو و بکر تقریباً وجود ندارند. همان‌طور که جوناتان لتم، نویسنده معروف آمریکایی، می‌گوید: «وقتی افراد چیزی را اورجینال می‌دانند، در نود درصد موارد به این دلیل است که اصل این کار را هرگز مشاهده نکرده‌اند. یک هنرمند واقعی به خوبی می‌داند که هیچ چیزی از ابداعات خالی حاصل نمی‌شود.» ایده‌های منحصربه‌فردی که در ذهن داریم، غالباً نسخه‌ای دیگر از آثاری است که قبلاً آنها را ستوده‌ایم.

اما اکنون یک سئوال اینجا مطرح می‌شود؛ اگر ما طرحی را طراحی کردیم که شباهتی به طرحی دیگر داشت، آیا این به معنای کپی‌کردن ماست؟ چه مولفه‌هایی در قوانین کپی‌رایت می‌تواند دلیلی بر بی‌گناهی ما باشد؟

در نبود قانون کپی‌رایت

یکی از ویژگی‌های کلیدی یک لوگوی موثر، سادگی و انتقال مفهوم اشاره به حوزه‌ای است که برند در آن فعالیت می‌کند. لوگوهای مینیمالیستی معمولاً اثر بیشتری بر ذهن مخاطب می‌گذارند و این قابلیت انتقال معنا هدفی مهم برای هر برندی به حساب می‌آید. با وجود فرصت‌های گسترده‌ای که برندها برای معرفی محصولات خود دارند، ما در معرض سیل عظیمی از تبلیغات در زندگی روزمره قرار می‌گیریم. برخی مواقع ممکن است با دیدن یک لوگو احساس کنیم که آن را قبلاً جایی دیده‌ایم. حتی شاید مشابه آن را نیز پیدا کنیم. طراحی لوگوی بسیاری از برندها دارای شباهت‌هایی با یکدیگر است، اما آیا این شباهت به معنی نقض قوانین کپی‌رایت است؟ آیا این موضوع به برندهای اصلی صدمه می‌زند؟

در کشور ما علی‌رغم نبود یک قانون کپی‌رایت شناخته شده، اما مولفه‌های خاصی وجود دارد که می‌تواند به شناخت اینکه آیا لوگوی یک برند از دیگری کپی شده یا صرفاً شباهت دارد، کمک کند.

فرآیند یک قانون جهانی

چند سال پیش، شرکت‌های «ماتریکس»، پلتفرم آنلاین «m-sense» و «ویژوال استودیو»، همچنین «Cisco Webex»، «axie infinity»، و «موگا»، «matrix medical network» ادعا کردند که لوگوی متا به‌نوعی از آنها کپی‌برداری شده است. دلیل این ادعا این بود که در لوگوی تمامی این برندها نماد بی‌نهایت به‌کار رفته بود. آیا صرف استفاده از این نماد به این معنی است که دیگر برندها حق ندارد از آن استفاده کنند؟ یک لوگو باید در لحظه اول جذابیت داشته باشد و به صورت بصری از استراتژی برند به خوبی برای مخاطب پرده‌برداری کند. در قوانین کپی‌رایت، صرف استفاده از نمادهایی نظیر بی‌نهایت و علامت پخش (play) که در ذهن مخاطب چندان مرتبط با یک برند خاص نیست، به معنی دزدی به حساب نمی‌آید.

به عبارتی، هر گرافیست برای طراحی یک لوگو مسیر خاصی را دنبال می‌کند. مثلاً گرافیست لوگوی «فیلیمو» با الهام از علامت پخش (play) و نوار فیلم به این طراحی نهایی رسیده است. نشانه‌ها و دلایل انتخاب آن‌ها در فرایند طراحی لوگو، مسیری است که گرافیست برای رسیدن به نتیجه دلخواه طی کرده است. بنابراین پیش از اینکه بخواهیم طراح لوگو را مورد انتقاد قرار دهیم، باید از او در مورد مراحل طراحی‌اش سوال کنیم.

اگر دو لوگوی مختلف به دلایل شباهت ظاهری، ممکن است به برند اول آسیب بزنند، این می‌تواند تنها زمانی درست باشد که هر دو برند در یک زمینه فعالیت داشته باشند. در این صورت، هر دو شامل قوانین کپی‌رایت خواهند شد. اما اگر مانند دو لوگوی «Airbnb» و «Azuma Drive-in» که هر کدام در حوزه مختلفی فعالیت دارند، شامل قوانین کپی‌رایت نمی‌شوند.

همین موضوع درباره‌ی حروف نیز صادق است. برندهایی نظیر سیگار الکترونیکی بلو، بلوبانک و تلویزیون بلو از لوگوهای مشابهی استفاده می‌کنند و دلیل آن به استفاده کلمه «بلو» در اسم این برندها بازمی‌گردد. این واقعیت درست است که حرف b می‌تواند به یاد برند «بیتس» بیاندازد، اما آیا می‌توانیم بگوییم هیچ برند دیگری بعد از بیتس حق استفاده از حرفb را ندارد؟   از سویی، این استراتژی برند است که مسیر طراحی لوگو را معین می‌کند. طراحی لوگوی بلوبانک نیز همانند لوگوی فیلیمو به وضوح قابل پیگیری است و به نظر می‌رسد طراح این لوگو از رنگ و مفهوم لوگوی بانک سامان بهره گرفته باشد. همچنین، فضای خالی در اطراف لوگوی بلو تصاویر یک پرنده را تداعی می‌کند که به پرنده بلو شناخته می‌شود و نقطه‌ی بالا بر روی b به عنوان چشم آن پرنده تعبیر می‌شود.

در فرایند طراحی لوگو، گرافیست باید به این نکته توجه کند که نمادهایی که به‌کار می‌برد، بایستی مرتبط با خدماتی باشد که برند ارائه می‌دهد. اگر او تصمیم به استفاده از حروف برای طراحی لوگو گرفته باشد، باید به نوع گرافیک محصولات و شیوه‌ی ارائه‌ی برند توجه کند. این مساله به افزایش ماندگاری طرح در ذهن مشتری نیز کمک شایانی خواهد کرد.

لوگوهای مشابه ایران تنها در کشور ما وجود ندارند، بلکه در سطح جهانی نیز مشاهده می‌شوند و این نمی‌تواند به معنای عدم خلاقیت یک برند یا کپی‌برداری از نمونه‌های خارجی باشد. طراحان به تمام لوگوهایی که در سرتاسر جهان طراحی شده‌اند دسترسی ندارند. آن‌ها با استفاده از نام، استراتژی و مسیری که برند به دنبال آن است، طرحی را به تصویر می‌کشند که از لحاظ بصری جلب توجه و جذاب به نظر می‌رسد.