شاهرخ کلانتری، پژوهشگر و فارغ التحصیل مرمت و احیای بناها و بافت های تاریخی که مسئولیت پویش «نجات بافت تاریخی شیراز» را بر عهده داشته است، در مصاحبه ای با به تشریح جزئیات مصوبه اخیر شورای عالی معماری و شهرسازی پرداخت. این مصوبه به خاطر عدم روشنی محتوای آن نگرانی هایی ایجاد کرده است. وی گفت: بر اساس گفتگویی که با کارشناسان وزارت راه و شهرسازی داشتم، این اقدام کمترین مداخله را در بافت شیراز خواهد داشت و به هیچ وجه تخریب جدیدی در بافت تاریخی شهر انجام نخواهد گرفت. البته ادعا شده که طرح اصلاحاتی در نقشه ۵۷ هکتاری قبلی ایجاد خواهد کرد، از جمله خط پیشنهادی پژوهشگاه میراث فرهنگی که حذف گردیده و میدان گاه هایی که قرار بود در طرح توسعه خرمشاه ایجاد شود، لغو شده است. تنها در نواحی که پیشتر تخریب انجام شده، توسعه حرم شاهچراغ مجاز خواهد بود. همچنین اعلام شده که مشاور طرح حدود دو ماه فرصت دارد تا به کار بر روی این طرح بپردازد و تغییرات لازم را در نقشه ایجاد کند.
وی افزود: در نقشه پیشین طرح ۵۷ هکتاری، خطی از سوی پژوهشگاه میراث فرهنگی پیشنهاد شده بود که می توانست به تخریب ۹۵ پلاک منتهی گردد. از این تعداد، ۳۵ پلاک به ثبت ملی رسیده یا از لحاظ ارزش قابل توجه بودند. طبق گفته های کارشناسان وزارت راه و شهرسازی، در مصوبه جدید این خط و تخریب ۹۵ پلاک، حذف شده و بر حفظ بافت تاریخی شیراز تأکید شده است.
این پژوهشگر مرمت و احیای بناها و بافت های تاریخی اظهار داشت: باید منتظر بمانیم تا جزئیات بیشتری از مصوبه و نقشه جدید قابل دسترسی شود. تا زمانی که متن مصوبه به طور علنی منتشر نشود، همه چیز در حالت ابهام باقی می ماند و نمی توان تحلیل دقیقی از آن ارائه داد. با این حال، مسئله اصلی در طرح پیشین همان خط پیشنهادی پژوهشگاه میراث فرهنگی بود که می توانست به تخریب های وسیع در بافت تاریخی ختم شود و اجازه توسعه حرم شاهچراغ بر اساس آن صادر می شد. کارشناسان وزارت راه و شهرسازی مدعی هستند که این خط در طرح جدید و مصوبه کنونی حذف و اصلاح شده است.
یکی از مشکلات اساسی در این نقشه، مسیر پیشنهادی پژوهشگاه میراث فرهنگی بود که گفته می شود در طرح جدید از آن صرف نظر شده است. این خط به نابودی ۹۵ پلاک منجر می شد که ۳۵ پلاک آن دارای ارزش تاریخی و ثبت شده بودند.
فاطمه داوری، مدیر کل حفظ و احیای بناها، بافت ها و محوطه های تاریخی و سخنگوی معاونت میراث فرهنگی نیز در رابطه با این طرح که با تأیید وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی تصویب شده و در سکوت صورت گرفته، بعد از بازخوردهای مختلف گفت: علی دارابی، قائم مقام وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و معاون میراث فرهنگی، تأکید کرده است که حفاظت از بافت تاریخی شیراز الزامی است و باید توجه داشت که محدوده ۵۷ هکتاری بخشی از محدوده ۳۶۰ هکتاری بافت ثبت ملی شده شیراز است. لذا تمامی نهادهای استانی شامل راه و شهرسازی، شهرداری و مسئولان آستان باید تضمین های کافی برای حفظ و احیای بافت تاریخی شیراز را در قالب تهیه یک طرح ویژه ارائه دهند.
وی ضمن ادامه این موضوع اضافه کرد که پیش از این و به استناد مصوبه سفر استانی مهرماه سال ۱۴۰۰ هیئت دولت به استان فارس، بررسی طرح تفصیلی ۵۷ هکتاری مرتبط با حرم حضرت شاهچراغ (ع) به نهادهای استانی سپرده شده بود که با پیگیری ها در آذرماه سال ۱۴۰۲ لغو شد و مقرر گردید که این طرح باید توسط شورای عالی معماری و شهرسازی مورد بررسی قرار گیرد. کمیته فنی شورا در این دوره با ارزیابی دقیق طرح فرستاده شده از استان، تنها نقشه پهنه بندی اصلاح شده را با تأکید بر رعایت تمام ملاحظات لازم برای حفاظت از بافت تصویب کرد و مقرر شد طرح های جدید برای این محدوده ایجاد شود.
مدیر کل حفظ و احیای بناها، بافت ها و محوطه های تاریخی ادامه داد: شورای عالی تصمیم گیری کرده است که نقشه ها و طرح های این محدوده، شامل نقشه کاربری، شبکه معابر و قوانین و مقررات با رعایت حفاظت از بناها و ارزش های تاریخی با تأکید بر سرزندگی بافت شهری و تشویق مرمت و احیا در هم افزایی بافت های اطراف حرم با بافت تاریخی باید ظرف دو ماه طراحی و در شورای عالی شهرسازی و معماری به تصویب برسد. همچنین تأکید شده که در خط سرزده شده زیارتی بین دو حرم، زمینه های مرمت شهری باید با حداقل مداخله از طریق بهسازی معابر فعلی و بهره برداری از بناهای با ارزش مجاور برای اجرای فعالیت های مناسب مبنای طرح قرار گیرد. در این زمینه نیز قائم مقام وزیر و معاون میراث فرهنگی کشور بر این نکته تأکید کرده است که تمامی طرح هایی که شورای عالی برای بافت تاریخی توصیه به تهیه آنها می کند، باید تصویب وزارت میراث فرهنگی را دریافت کند.
سخنگوی معاونت میراث فرهنگی همچنین اظهار کرد: در مصوبه شورای عالی تأکید شده است که باید جانمایی بناهای ثبتی و با ارزش بافت در طرح ها به همکاری وزارت میراث فرهنگی سپرده شود. همچنین ضروری است حداقل مداخله در بافت تاریخی رعایت گردد، ساماندهی مشکلات موجود و ایجاد زمینه های احیای بافت تاریخی در محدوده بین دو حرم در اولویت وزارت میراث فرهنگی قرار دارد و این موضوع نیز در شورای عالی معماری و شهرسازی به تصویب رسیده است.
اوایل این هفته، ناصر رضایی، مدیر کل راه و شهرسازی فارس از تصویب طرح ۵۷ هکتاری بافت تاریخی فرهنگی شیراز در شورای عالی معماری و شهرسازی کشور خبر داد و اعلام کرد: طرح جامع ۵۷ هکتاری بافت تاریخی فرهنگی شیراز یکی از پروژه های کلیدی شهری است که بعد از ۱۵ سال تلاش بی وقفه و پیگیری های مستمر، در روز دوشنبه (۱۷ دی ماه ۱۴۰۳) در شورای عالی معماری و شهرسازی به تصویب رسید.
مدیر کل راه و شهرسازی فارس همچنین تأکید کرد: برخلاف شهرهای مشهد و قم که بخش زیادی از بافت های تاریخی اطراف حرم در راستای توسعه حرم ها نابود شده اند، در شیراز تلاش شده تا بافت تاریخی و فرهنگی اطراف حرم شاهچراغ (ع) و سایر اماکن مذهبی حفظ گردد. این طرح نه تنها حفاظت از میراث تاریخی شیراز را تضمین می کند، بلکه شرایط زندگی ساکنان در این منطقه را نیز بهبود خواهد بخشید.
بیش از دو دهه است که بر اجرای طرح ۵۷ هکتاری گسترش حرم شاهچراغ (ع) با عنوان «طرح جامع ۵۷ هکتاری بافت تاریخی فرهنگی شیراز» تأکید می شود. این طرح چندین بار تصویب شده و اجرای آن تا حدودی پیش رفته است و آسیب های ناشی از تخریب های خانه های با ارزش و نفیس دوران صفویه و زندیه هنوز در بافت شیراز مشهود است. از این رو، دوباره مطرح شدن این طرح در حالی که محتوای آن نامشخص و مبهم باقی مانده، موجب بروز نگرانی در میان محافظان، پژوهشگران و فعالان بافت تاریخی شیراز شده است.
در حقیقت، تاریخ تخریب ها در بافت شیراز به دهه ۶۰ برمی گردد؛ زمانی که بافت تاریخی شمال مسجد نو به واسطه نابودی ده ها خانه و ساخت خیابان شهید دستغیب تخریب شد. در نیمه دوم دهه ۷۰ نیز و تحت عنوان طرح «بین الحرمین» حدود هفت هکتار دیگر از بافت تاریخی در جنوب حرم شاهچراغ نابود گردید که این واقعه را بزرگ ترین ویرانی در تاریخ تخریب های بافت تاریخی ایران در چهار دهه گذشته به حساب می آورند.
در سال ۸۹ نیز «طرح توسعه حرم شاهچراغ» که به عنوان «طرح ۵۷ هکتاری» شناخته می شود، در شورای عالی شهرسازی و معماری به تصویب رسید، اما به دلیل تضاد با طرح «جامع شهر شیراز» و پیگیری های وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، متوقف گردید، اما این امر به مراحل قانونی کشید. با این حال، طرح بار دیگر در سال ۱۴۰۱ با یک مصوبه جدید از کمیسیون ماده ۵ دوباره تحت عنوان مصوبه هیأت دولت پس از سفر رئیس جمهور به شیراز در مهرماه ۱۴۰۰ دوباره بر سر زبان ها افتاد، که اجرای آن منجر به تخریب ۲۰۰ خانه در نزدیکی حرم شاهچراغ می شد.
پس از آغاز پویش ها، اقدامات و اعتراض های گسترده، بررسی این طرح به شورای عالی معماری و شهرسازی سپرده شد. در این میان، در مردادماه ۱۴۰۲ وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی با وجود مخالفت ها و مقاومت های موجود، بافت تاریخی شیراز به وسعت ۳۶۰ هکتار با ۴۱۰ اثر ثبتی و ۲۵۰۰ بنای با ارزش را در فهرست ملی آثار ایران ثبت کرد تا بدین ترتیب از آن در برابر تهدیدهای همیشگی طرح های توسعه ای و تخریب های هدفمند محافظت شود، هرچند از آن زمان تاکنون، خبرهایی از تخریب بافت تاریخی به صورت های مختلف به گوش می رسد.