جیوه با نماد شیمیایی Hg و شماره اتمی ۸۰، در گروه ۱۲ جدول تناوبی دسته‌بندی شده و جزو فلزات واسطه به حساب می‌آید. این عنصر سمی است و در دمای اتاق به حالت مایع در می‌آید. رنگ آن نقره‌ای بوده و نقطه انجماد آن به ۴۰- درجه سلسیوس می‌رسد. همچنین، به این ماده سیماب (quicksilver) نیز اطلاق می‌شود. جیوه دارای کاربردهای متنوعی است و از جمله به کارگیری آن در دماسنج‌ها، فشارسنج‌ها، آمالگام‌های دندانپزشکی، وسایل الکترونیکی و لامپ‌های فلورسنت و کم‌مصرف (CFL) می‌توان اشاره کرد. این ماده همچنین در باتری‌های شارژی، رایانه‌ها، گوشی‌های موبایل قدیمی، مانیتورها و تجهیزات رایانه‌ای، تلویزیون‌ها، ویدیوها، ماکروویوها و دیگر ابزار الکترونیکی موجود است.
طبق اطلاعات ارائه شده توسط سازمان حفاظت محیط زیست، قرار گرفتن در معرض جیوه در مقادیر فراوان می‌تواند به مغز، قلب، کلیه‌ها، ریه‌ها و سیستم ایمنی بدن افراد هر سن آسیبی جدی وارد کند. تنفس بخار جیوه آثار منفی بر سیستم‌های عصبی، گوارشی و ایمنی بدن، ریه‌ها و کلیه‌ها خواهد داشت و ممکن است کشنده باشد. نمک‌های معدنی جیوه نیز برای پوست، چشم‌ها و دستگاه گوارش ضرر دارد و در صورت بلع ممکن است موجب مسمومیت کلیه‌ها گردد.
جیوه قادر است مسافت‌های طولانی را طی کند و در اکوسیستم‌های مختلف مانند هوا، آب، رسوبات، خاک و موجودات زنده در گردش است. جیوه همچنین می‌تواند از طریق زنجیره غذایی به موجودات زنده منتقل شود. یکی از ترکیبات بسیار خطرناک این ماده، متیل مرکوری است که نوعی نروتوکسین قوی محسوب می‌شود و مقادیر زیاد آن در خون جنین و کودکان خردسال ممکن است به سیستم عصبی در حال رشد آنها آسیب رسانده و به همین ترتیب بر قابلیت تفکر و یادگیری آنها اثر بگذارد. مواجهه با متیل مرکوری معمولاً زمانی اتفاق می‌افتد که افراد از غذاهای دریایی حاوی این ماده استفاده می‌کنند. تقریبا تمامی افراد حداقل مقادیر اندکی از این ماده را در بدن خود دارند که نشان‌دهنده وجود گسترده آن در اکوسیستم است. این ماده اگرچه در صورت مدیریت نادرست خطرناک است، اما در صنایع مختلف به کار می‌رود.
استفاده از جیوه در لامپ‌های کم‌مصرف
جیوه در برخی از کاربردها، مانند تولید نور سفید، مؤثر بوده و در تولید لامپ‌های فلورسنت و کم‌مصرف به فراوانی به کار می‌رود. در انواع مختلف لامپ‌ها، از جمله لامپ‌های مهتابی و فلورسنت، مقادیر متفاوتی از این ماده وجود دارد که در صورت شکستن می‌تواند در محیط پخش شود و سلامت انسان و محیط زیست را تهدید کند. از سال ۱۹۸۰ تلاش‌های زیادی برای کاهش میزان استفاده از جیوه در این لامپ‌ها انجام شده است.
جیوه و روش‌های کاهش خطرات زیست محیطی‌اش
با این حال، همواره لازم است در استفاده و مدیریت پسماند این گونه لامپ‌ها دقت کافی به عمل آید. در این راستا، علاوه بر آموزش به کودکان و اطرافیان برای جلوگیری از شکستن لامپ‌های مهتابی و کم‌مصرف، باید از اختلاط آنها با دیگر پسماندهای خانگی خودداری کرد.
جیوه در یازده نوع لامپ وجود دارد که از جمله آنها می‌توان به لامپ‌های فلورسنت فشرده (CFL) (لامپ‌های پیچ‌خورده که به عنوان جایگزین لامپ‌های رشته‌ای سنتی استفاده می‌شوند)؛ لامپ‌های فلورسنت لوله‌ای (مهتابی) خطی، U شکل و حلقوی، لامپ‌های حشره‌کش، لامپ‌های برنزه‌کننده، لامپ‌های نئون و لامپ‌های تخلیه با شدت بالا (HID) اشاره کرد. لامپ‌های HID شامل لامپ‌های متال هالید (که در استادیوم‌های ورزشی کاربرد دارند)، متال هالید سرامیک، سدیم پرفشار (HPS) (مخصوص چراغ‌های خیابانی و مسیرهای عمومی) و بخار جیوه می‌باشند.
روش‌های جلوگیری از انتشار جیوه لامپ‌ها در محیط زیست
برای مدیریت صحیح محیط زیست این نوع لامپ‌ها، ضروری است پس از تبدیل آنها به پسماند، آنها را در جعبه‌های اولیه قرار داده و به محل‌های جمع‌آوری پسماند متمرکز در شهر تحویل دهیم.
برای پیشگیری از شکستن لامپ‌های شیشه‌ای نیز لازم است در زمان تعویض لامپ، مدتی آن را خاموش نگه داشته تا خنک شود. هنگام بازکردن لامپ، قسمت شیشه‌ای آن را نگیریم و حتماً پایه پلاستیکی یا سرامیکی را بچرخانیم.
اگر این نوع لامپ‌ها در مکان‌های بسته نظیر منزل یا محل کار شکسته شوند، برای جلوگیری از انتشار آلودگی جیوه باید به نکات زیر توجه کرد:
• افراد و حیوانات خانگی اتاق را ترک کنند.
• برای تهویه هوا، یک پنجره یا در به مدت ۵ تا ۱۰ دقیقه باز شود.
• سیستم گرمایش یا سرمایش فضا خاموش گردد.
• هنگام پاکسازی از جاروبرقی استفاده نشود زیرا این دستگاه پودر حاوی جیوه یا بخار جیوه را در محیط پخش می‌کند. این تنها در صورتی صحیح است که شیشه‌های شکسته بعد از انجام سایر مراحل پاکسازی باقی بمانند.
برای تمیز کردن محل و زدودن قطعات لامپ شکسته، می‌توان از کاغذ ضخیم یا مقوا، نوار چسب، حوله‌های کاغذی مرطوب یا دستمال مرطوب یکبار مصرف (برای سطوح سخت) استفاده کرد. همچنین، باید از یک ظرف شیشه‌ای با در فلزی یا یک کیسه پلاستیکی قابل بسته‌بندی استفاده کرد.
در حین پاکسازی، زیورآلات را از دست خارج کرده و از دستکش استفاده کنید. با کمک کاغذ ضخیم یا مقوا، قطعات شیشه‌ای و پودر را با احتیاط جمع‌آوری نموده و نوار چسبنده را برای پاکسازی پودر شیشه‌ای باقیمانده به کار ببرید. نوار استفاده‌شده را در ظرف شیشه‌ای یا کیسه پلاستیکی قرار دهید. سطح را با حوله کاغذی مرطوب پاک کنید.
اگر کفش‌ها در تماس مستقیم با شیشه شکسته یا پودر جیوه قرار گرفتند، برای جلوگیری از انتشار بیشتر جیوه، آنها را با حوله کاغذی مرطوب تمیز کرده و حوله را در ظرف شیشه‌ای بسته قرار دهید و موارد جمع‌آوری‌شده را در یک ظرف قابل بسته‌بندی قرار دهید.
تا زمانی که از پاک شدن محل اطمینان نیافته‌اید، سیستم گرمایش یا سرمایش را فعال نکنید. پس از پاکسازی، برای احتیاط دست‌های خود را با آب و صابون بشویید.
اقدامات جهانی برای کاهش اثرات جیوه
با توجه به نگرانی‌های جهانی در مورد دامنه وسیع انتشار جیوه و ترکیبات آن، پایداری و اثرات نامطلوب این مواد بر سلامت انسان و محیط زیست، و با اتکا بر مصوبات شورای حکام محیط زیست سازمان ملل و سند توسعه پایدار تحت عنوان«آینده‌ای که ما می‌خواهیم» «کنوانسیون میناماتا در مورد جیوه» در ۱۸ مهر سال ۹۲ برابر با ۱۰ اکتبر ۲۰۱۳ شامل ۳۵ ماده و ۵ پیوست، در سطح جهانی به تصویب رسید.
اقدامات سازمان محیط زیست
با توجه به اینکه ایران به کنوانسیون میناماتا پیوست، تدوین برنامه اجرایی برای پیاده‌سازی مفاد این کنوانسیون در سال ۱۳۹۲، تنظیم ضوابط و روش‌های مدیریت پسماند جیوه در سال ۱۳۹۳ و بررسی سطح جیوه در چند استان کشور در سال ۱۳۸۹ از جمله فعالیت‌های دفتر آب و خاک سازمان محیط زیست برای مدیریت جیوه بوده است.
کمیته تخصصی مدیریت جیوه نیز نقشه راه برای اجرایی کردن مفاد کنوانسیون «میناماتا» را طراحی کرده است. این نقشه راه به صورت مرحله‌ای اجرا خواهد شد. یکی از نتایج جلسات تخصصی و مکاتبات مختلف، به دست آوردن اطلاعات کلی درباره وضعیت کنونی جیوه و کاربرد آن در کشور، شناسایی چالش‌های موجود و آشنایی با توانمندی‌های کشور در زمینه مدیریت جیوه است.