تحولات فناوری و ارتباط آن با تولید می‌تواند پیشرفت قابل توجهی در تولید ناخالص داخلی هر کشور ایجاد کند. در این راستا، توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان در عرصه کشاورزی نه تنها به خودکفایی کمک می‌کند بلکه کشور را در زمینه امنیت غذایی نیز در موقعیت بهتری قرار می‌دهد.
بر اساس گزارش خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، کشاورزی دانش‌بنیان نه تنها به‌عنوان راهی برای افزایش تولید و بهبود بهره‌وری در تأمین امنیت غذایی به‌شمار می‌آید، بلکه کارشناسان آن را ابزاری برای شفاف‌سازی و زدودن هر نوع فساد در این حوزه می‌دانند.
تقویت امنیت غذایی با کشاورزی هوشمند
کشاورزی هوشمند را می‌توان به‌عنوان نوعی کشاورزی دانش‌بنیان تفسیر کرد. تعداد شرکت‌های دانش‌بنیان فعال در عرصه کشاورزی از ۲۸۱ شرکت در اردیبهشت ۱۴۰۱ به ۳۹۴ شرکت در اردیبهشت ۱۴۰۲ رسید که نشان‌دهنده رشد ۴۰ درصدی آن‌هاست. در صورت ارائه حمایت‌های لازم از طرف دولت و وزارت جهاد کشاورزی از این شرکت‌ها، نه تنها بخش کشاورزی به منبع درآمدزایی برای اقتصاد کشور تبدیل خواهد شد، بلکه پایدارسازی قیمت‌ها و ثبات در محصولات، به ویژه کالاهای اساسی، نیز محقق می‌گردد.
مشکلات اقتصادی چند سال اخیر در کشور، منجر به ایجاد ناامنی و عدم اطمینان اقتصادی برای شرکت‌های دانش‌بنیان شده و انگیزه تحقیق و سرمایه‌گذاری در این صنعت را کاهش داده است.
برای ایجاد امنیت غذایی – اقتصادی از طریق کشاورزی دانش‌بنیان و هوشمند، پیشنهادهایی نظیر جمع‌‌آوری داده‌ها و اطلاعات پایه، توسعه حمایت‌های دولتی از این شرکت‌ها، نظارت بر فعالیت آن‌ها توسط نهادهای مستقل و تخصیص منابع مالی به این بخش توصیه می‌شود.
تعریف دانش‌بنیان در ایران
طبق بند یک قانونی که در سال ۱۳۸۹ تحت عنوان حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان تصویب شد، این شرکت‌ها به‌طور زیر معرفی می‌شوند: (شرکت‌ها و موسسات دانش‌بنیان، موسسات خصوصی یا تعاونی هستند که با هدف هم‌افزایی علم و ثروت، توسعه اقتصاد دانش‌محور، تحقق اهداف علمی و اقتصادی (شامل گسترش و کاربرد اختراع و نوآوری) و تجاری‌سازی نتایج تحقیق و توسعه (شامل طراحی و تولید کالا و خدمات) در زمینه فناوری‌های پیشرفته و دارای ارزش افزوده بالا تشکیل می‌شوند.)
بند ۵ ماده ۱ این آیین‌نامه، شرکت‌ها و موسسات دانش‌بنیان را بر مبنای تولید کالا یا خدمات تعریف کرده است. ویژگی‌های کالاهای دانش‌بنیان عبارتند از: ۱- مربوط به فناوری‌های پیشرفته و متوسط به بالا است؛ ۲- پیچیدگی فنی بالایی دارد و تولید و استمرار آن نیازمند تحقیق و توسعه است؛ ۳- اصلی‌ترین ارزش افزوده آن ناشی از دانش فنی و نوآوری است.
کاهش واردات بذر از طریق تقویت شرکت‌های دانش‌بنیان
به گفته پژوهشگاه بیوتکنولوژی کشاورزی، سالانه حدود ۳ میلیارد دلار در زمینه‌های عمدتاً بذر محصولات سبزی و صیفی، دانه‌های روغنی، گیاهان قندی و همچنین کودهای شیمیایی وارد کشور می‌شود. امضای قراردادهای تجاری‌سازی با شرکت‌های دانش‌بنیان می‌تواند به‌طور چشمگیری حجم واردات را کاهش و از خروج ارز جلوگیری کند.
دکتر «سیدمجتبی خیام نکویی»، معاون وزیر جهاد کشاورزی و رئیس سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، در تاریخ ۶ شهریور ۱۴۰۲ اعلام کرد که ضریب خودکفایی در بخش کشاورزی حدوداً ۸۰ درصد است و تنها ۱۰ تا ۱۶ میلیارد دلار ارز برای تأمین نیازهای محصولات کشاورزی از کشور خارج می‌شود. این آمار اهمیت شرکت‌های دانش‌بنیان را در تأمین امنیت غذایی کشور نشان می‌دهد.
وی همچنین افزود: تمرکز اصلی ما بر توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان در این حوزه است؛ در حال حاضر حدود ۸۶۰۰ شرکت دانش‌بنیان در حوزه‌های مختلف کشاورزی فعالیت می‌کنند. همچنین پارک ملی علم و فناوری کشاورزی و منابع طبیعی کشور در سال ۱۴۰۱ در استان البرز تأسیس و ایجاد ۱۵ دهکده فناوری کشاورزی در دو سال آینده برنامه‌ریزی شده است که هر دهکده ظرفیت استقرار ۱۰۰ شرکت دانش‌بنیان را خواهد داشت و احتمالاً ظرفیت ایجاد ۲ هزار شرکت در ۱۵ استان فراهم خواهد شد.
تولید چندین داروی زراعی برای خودکفایی
محصول “بایوگارد” یکی از تولیدات یک شرکت فناور است که نیاز کشور به آن بین ۲ تا ۵ هزار تن در سال برآورد شده و پیش‌بینی می‌شود تا پایان سال جاری ۱۰۰ تن از آن به فروش برسد. این محصول به بهبود تغذیه و رشد گیاهان و کاهش خسارت قارچ‌های بیمارگر در محصولات مختلف کمک می‌کند.
محصول “هایپرولایف” یک پروبیوتیک مقاوم به دما است که به‌طور ویژه برای صنعت دام و طیور در کشور تولید شده است. نیاز به این پروبیوتیک حدود ۵۰۰ تا ۷۰۰ تن در سال تخمین زده شده و فروش آن تا پایان سال ۱۴۰۲ بالغ بر ۳۰۰ تا ۴۰۰ تن پیش‌بینی می‌شود. این محصول به افزایش قابل توجه قابلیت هضم در روده کوچک کمک کرده و باعث کاهش ضریب تبدیل خوراک و بهبود تولید می‌شود.
محصول “بایوبیون” که توسط یکی از شرکت‌های داروسازی دانش‌بنیان تولید شده، به عنوان مکمل آهن و زینک و مولتی‌ویتامین به‌منظور درمان کم‌خونی، به ویژه کم‌خونی‌های زنان تجویز می‌شود و نیاز کشور به این دارو سالانه حدود یک میلیون و ۳۹۰ هزار جعبه تخمین زده شده است.
ذرت نوع “هیبرید سینگل‌کراس جوین ۴۵” از طریق یکی از شرکت‌های کشت‌وصنعت دانش‌بنیان تولید شده و نیاز کشور به این نوع ذرت حدود ۱۲ تا ۱۴ هزار تن در سال و برآورد فروش آن ۲ هزار تن در سال است. این ذرت به دلیل زودرسی و قابلیت افزایش بهره‌وری آب و بالاترین پتانسیل تولید دانه شناخته شده است.
محصول “بلوس الکترونیکی” در یکی از شرکت‌های دانش‌بنیان تولید شده و نیاز کشور به سالانه ۸۳ میلیون قطعه برآورد شده است. فروش آن نیز حدود ۱۰ میلیون قطعه خواهد بود که مصرف این مکمل در دامداری‌ها می‌تواند هزینه‌های ناشی از نگهداری دام را تا ۵۰ درصد کاهش دهد.
پهپاد کشاورزی
پهپاد کشاورزی که توسط یک شرکت دانش‌بنیان پارک علم و فناوری دانشگاه صنعتی شریف ساخته شده، در ششمین نمایشگاه اکسپوی ایران رونمایی شد. باید توجه داشت که روش‌های سنتی سمپاشی می‌توانند سلامتی افراد را به خطر اندازند و تراکتور نیز به محصولات آسیب می‌زند. در بسیاری از موارد، کشاورزان از سمپاشی صرف نظر می‌کنند.
مدیرعامل این شرکت اظهار داشت که این پهپادها با سرعت و کارایی بالا، قابلیت پاشش یکنواخت را دارند و می‌توانند در هر هکتار با ۱۰ لیتر محلول سمپاشی کنند. این تکنولوژی به‌قدر قابل توجهی سرعت سمپاشی را نسبت به روش‌های سنتی افزایش می‌دهد؛ مثلاً در روش سنتی، حداکثر ۵ هکتار در روز سمپاشی می‌شود در حالی که با استفاده از این پهپادها، می‌توان تا ۵۰ هکتار را در روز پوشش داد. این فناوری، به‌صورت انحصاری در کشور آمریکا وجود دارد و ایران به‌عنوان دومین کشور ارائه‌دهنده این تکنولوژی شناخته می‌شود.
تولید الکل از ضایعات کشاورزی
یک شرکت دانش‌بنیان واقع در تربت حیدریه (استان خراسان رضوی) که از سال ۱۳۹۵ در زمینه مواد شیمیایی، نفت و گاز فعالیت پژوهشی خود را آغاز کرده، موفق به تولید الکل از ضایعات کشاورزی شد. مدیر این شرکت در خردادماه سال گذشته (۱۴۰۲) اعلام کرد که در گذشته برخی از شرکت‌های داخلی تنها از نیشکر الکل تولید کرده بودند؛ اما تولید الکل از ضایعات کشاورزی با خلوص و عیار بالا، سابقه نداشته و این دستاورد جدید است.
وی ادامه داد که این شرکت با استفاده از فرمولاسیون خاص، موفق به تولید گاز نفتی مایع و همچنین ال‌پی‌جی یا گاز هیدروکربنی بوتان و پروپان بر اساس استانداردهای جهانی زیست‌محیطی شده است. این شرکت با سرمایه‌گذاری بیش از ۴۰ میلیارد ریال در شهرک صنعتی شماره یک تربت‌حیدریه و در زمینی به وسعت یک‌هزار و ۵۰۰ مترمربع در حال فعالیت است و برای توسعه بیشتر نیاز به حمایت نهادهای دولتی دارد.
۱۸ نوآوری پارک ملی کشاورزی از آخرین دستاوردهای دانش‌بنیان زراعی
«محمدصادق خیاطیان»، رییس صندوق نوآوری و شکوفایی، در تاریخ ۱۳ اسفند ۱۴۰۲ در بازدید از پارک ملی علوم و فناوری کشاورزی و منابع طبیعی، از ۱۸ پروژه نوآورانه‌ی ۹ شرکت دانش‌بنیان مستقر در این پارک رونمایی کرد.
برخی از این طرح‌ها عبارتند از: بومی‌سازی حسگر سنجش فشار آب با تکنولوژی تار مرتعش برای اولین بار در کشور، طراحی و ساخت پایلوت تحقیقاتی برای بازیابی املاح فلزات قلیایی خاکی از پساب، مزرعه هوشمند چندمنظوره کشت گلخانه‌ای، نهال سه اکوتیپ گیاه کبر، سرکه چوب فرح بخش، نماتدکش نماکوب، هیبرید بادمجان دلمه‌ای ۱۹۳۳، کود ماهی ماهکود که هر کدام به منظور افزایش کمیت و کیفیت محصولات کشاورزی هدف‌گذاری شده‌اند.
با توجه به آنچه ذکر شد، شرکت‌های دانش‌بنیان نه تنها در تأمین نیازهای کشاورزی کشور نقش مهمی ایفا می‌کنند و از خروج ارز جلوگیری می‌نمایند، بلکه قابلیت صادرات بسیاری از محصولات خود را دارند که باعث کاهش وابستگی اقتصادی – غذایی کشور در حوزه کشاورزی می‌شود. امید است با تکیه بر شعار «جهش تولید با مشارکت مردم» بتوانیم اقدام موثری در ایجاد فناوری‌های جدید و بهره‌گیری از آن‌ها در تولید محصولات با کمیت و کیفیت بالا انجام دهیم.