پنجم شهریورماه به‌عنوان «سالروز ملی داروسازی و گرامیداشت زکریای رازی» در تقویم رسمی کشور ما به ثبت رسیده است. به این مناسبت، به بررسی دستاوردهای دارویی کشور و ابعاد علمی شخصیت زکریای رازی مورد توجه قرار گرفته است که نشان‌دهنده تلاش‌های متخصصان ایرانی برای برآورده‌سازی ۹۷ درصد از نیازهای دارویی کشور است. علاوه بر این، طرح دارویار دولت سیزدهم به بهبود دسترسی عمومی به داروهای خاص و کاهش قیمت آنها کمک شایانی کرده است.
به گزارش خبرگزاری دانشجویان ایران(ایسنا)، شورای‌عالی انقلاب فرهنگی در سال ۱۳۷۸ با پیشنهاد اختصاص روزی به نام داروسازی و درج آن در تقویم ملی موافقت کرد و در همین راستا، جلسه ۴۵۰ این شورا در تاریخ ۲۰ مهر ۱۳۷۸، روز تولد زکریای رازی را به‌عنوان «روز داروسازی» تعیین نمود. این تصمیم در نامه‌ای به تاریخ ۵ آبان ۱۳۷۸ به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ابلاغ شد و برای نخستین‌بار در تقویم سال ۱۳۷۹ جمهوری اسلامی ایران ثبت گردید.
زکریای رازی، فیلسوف و کیمیاگری برجسته
زکریای رازی در سال ۲۵۶ هجری (۸۵۶ میلادی) در ری به دنیا آمد و دوران کودکی و نوجوانی‌اش را در این شهر سپری کرد. در جوانی به موسیقی علاقه‌مند بود و عود می‌نواخت و گاهی نیز شعر می‌سرود. او ابتدا در حرفه زرگری مشغول شد و سپس به کیمیاگری پرداخت. در این زمینه، آسیب دیدن بینایی‌اش به سبب برخورد با مواد شیمیایی، او را به سوی پزشکی سوق داد و به دنبال راهی برای درمان بینایی‌اش، به یادگیری علم پزشکی روی آورد.
پس از فراغت از تحصیل در پزشکی، رازی ریاست بیمارستان معتضدی در بغداد را عهده‌دار شد، اما پس از درگذشت «معتضد» خلیفه عباسی، مجدداً به زادگاهش ری بازگشت و در آنجا نیز ریاست بیمارستان را بر عهده گرفت و تا پایان عمرش به تربیت دانشجویان و طبابت ادامه داد. به طور کلی، زکریای رازی در طول حیات خود، بیش از ۱۸۰ جلد کتاب در زمینه‌های مختلفی چون ریاضیات، نجوم، فلسفه، کیمیاگری، الهیات و روش‌های مختلف پزشکی تألیف نموده است.
از جمله آثار مهم او می‌توان به «الحاوی» و «البرهان» اشاره کرد. مطالعه این آثار نشان می‌دهد که رازی نه‌تنها در پزشکی، بلکه در جراحی نیز تخصص داشته است. او تاکید کرده که اگر سنگ مثانه با روش‌های طبیعی قابل درمان نباشد، باید آن را از طریق جراحی برطرف کرد. همچنین او درباره درمان شکستگی‌ها و دررفتگی‌ها، اهمیت تغذیه در تندرستی و بررسی بیماری‌های اطفال نیز نظریاتش را به ثبت رسانده است.
رازی علم شیمی را پیش از ورود به پزشکی آموخته بود و اگر چه به کیمیاگری اعتقاد داشت، لیکن به‌عنوان بنیان‌گذار شیمی نوین شناخته می‌شود و آثار مهمی در این زمینه بر جای گذاشته است. مهم‌ترین کتاب او در علم شیمی، «سرّ الاسرار» است. با وجود گذشت زمان بسیار، زکریای رازی هنوز به‌عنوان بزرگ‌ترین شیمی‌دان ایرانی شناخته می‌شود و بسیاری از کشفیات او شامل الکل، اسید کلریدریک و داروهای تخصصی برای شست‌وشوی زخم‌ها و همچنین اسید سیتریک، به یادگار مانده‌اند.
رازی همچنین در عرصه پزشکی به اکتشافات قابل توجهی دست یافت. او اولین کسی بود که تفاوت بین آبله و سرخک را مشخص کرد و آنها را از یکدیگر تمیز داد. زکریای رازی همچنین پیشگام ساخت داروهای الکالوئیدی غیرسمی بود که در درمان بیمارانش مورد استفاده قرار می‌گرفت. اگرچه او تا پایان عمر در ری زندگی کرد، آرامگاهش تا به امروز ناشناخته باقی مانده است. بر پایه اطلاعات موجود در کتاب «آثار بازمانده از ری قدیم» نوشته دکتر حسین کریمان و گفته‌های مدیر پژوهش مرکز نجوم آستان حضرت عبدالعظیم حسنی، احتمالاً رازی در مکان کنونی امامزاده شعیب دفن شده است.
روز جهانی داروساز
فدراسیون بین‌المللی داروسازی «FIP» در اواخر دهه ۲۰۰۰ میلادی و همزمان با برگزاری کنفرانس داروسازی در ترکیه، تاریخ ۲۵ سپتامبر را به‌عنوان «روز جهانی داروسازان» به‌طور رسمی ثبت کرد. یکی از اهداف تعیین این روز، جلب‌توجه عموم به فعالیت‌های مهم و گاهی نادیده‌گرفته‌شده داروسازان است.
نقش مار و جام در داروسازی چیست؟
استفاده از دارو سابقه‌ای طولانی دارد که حتی قبل از تاریخ مکتوب نیز به دوران‌های دور بازمی‌گردد. از زمان تهیه و جمع‌آوری مواد دارویی، دانش داروسازی ایجاد شد. بدین ترتیب، با بروز بیماری‌های مختلف و غریزه بقا در طول تاریخ، داروهای مختلفی به کشف رسید.
در عصر یونان باستان، بیماران در قرن هفتم پیش از میلاد برای درمان باید عصای آسک لپیوس، خدای سلامتی، یا زبان مار مقدس را می‌بوسیدند تا نظر خدا را جلب کنند. عصای آسک لپیوس که دور آن مار مقدس پیچیده شده بود، به‌عنوان نماد رسمی پزشکی در دنیا به رسمیت شناخته شد. بنا بر روایت‌ها، در سمت راست آسک لپیوس، دخترش ایستاده بود که در دستش جامی حاوی شربت شفا بخش برای بیمار داشت و مار مقدس نیز بر بازوی او حلقه بسته بود. از آن زمان، جام و مار به‌عنوان نشانه‌ای از داروسازی در جهان شناخته‌شده‌اند.
سیر تحول داروسازی از ایران باستان تا به امروز
در حوزه دانش داروسازی در ایران باستان، داده‌های فراوانی در قالب لوح‌ها، طومارها و آثار دارو پزشکی کشف شده که قدمت آنها به سه‌هزار سال پیش از میلاد برمی‌گردد و نشان می‌دهد که ایرانیان باستان جزو نخستین مردمانی بودند که از دارو آگاهی داشتند. به ویژه در اوستا، بخشی به نام وندیدا به مسائل درمانی اختصاص داده شده است. این کتاب دو نسخه داشت؛ یکی در زمان آتش‌سوزی اسکندر در تخت‌جمشید از بین رفت و دیگری در آتشکده آذرگشسب به دست یونانیان افتاد و بزرگان علمی مانند جالینوس از آن بهره بردند.
جالینوس که در سال ۱۳۱ میلادی به دنیا آمد و ۴۰۰ تالیف از خود بر جای گذاشت، با ترکیب مواد مختلف داروهای خاص تولید می‌کرد و به بیماران می‌داد. به احترام او، داروهای ترکیبی که امروزه ساخته می‌شود، «داروهای جالینوسی» نامیده می‌شود.
در ادوار معاصر، در سال ۱۲۲۹ شمسی، بنا به ابتکار امیرکبیر، دارالفنون به‌منظور پیشرفت علوم تأسیس گردید که در آن، معلمی داروساز از ایتالیا مشغول فعالیت بود. در سال ۱۲۹۷ کلاس پزشکی از هم تفکیک شد و مدرسه عالی طب تأسیس گردید و در سال ۱۳۰۱، اولین مدرسه داروسازی راه‌اندازی شد. در سال ۱۳۱۱، این دوره به مدت ۵ سال برگزار می‌شد و دانشجویان می‌بایست در کنار کلاس‌های عملی، در یکی از داروخانه‌ها تحت نظر یک داروساز معروف آموزش ببیند.
در سال ۱۳۱۳، با تأسیس دانشگاه تهران، مدرسه دواسازی به دانشکده تبدیل شد و اولین داروخانه با گیاهان دارویی در سال ۱۳۲۷ شمسی در بیمارستان دولتی امیرکبیر آغاز به‌کار کرد. همچنین، اولین داروخانه به سبک جدید توسط شوربن آلمانی، معلم داروسازی دارالفنون در خیابان ناصرخسرو تأسیس شد و نخستین داروخانه مدرن ایرانی به‌دست دکتر هوشنگ نظامی در خیابان چراغ‌برق افتتاح گردید.
دستاوردهای دارویی جمهوری اسلامی ایران
صنعت داروسازی جمهوری اسلامی ایران پس از انقلاب اسلامی به پیشرفت‌های چشمگیری دست یافته است. طبق اعلام مسئولان وزارت بهداشت، در سال ۱۳۵۷ تنها ۱۵ درصد ارزش بازار دارویی کشور در اختیار صنایع داخلی و شرکت‌های چندملیتی بود، در حالی که بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، صنعت داروسازی ایران طی مراحل متعدد توسعه یافت. نخستین گام موفقیت این صنعت در دوران دفاع مقدس رقم خورد که در آن زمان، با واگذاری شرکت‌های چندملیتی به سازمان صنایع ملی ایران، تقریباً صنعت داروسازی به ملیت درآمد و در پی آن، پنج تا شش کارخانه بزرگ داروسازی تأسیس شدند که برخی از آنها همچنان از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان دارو در کشور به شمار می‌روند.
به گزارش سازمان غذا و دارو، اکنون ۹۷ درصد داروهای کشور با اتکا به توانمندی‌های صنایع داخلی تولید می‌شود. در این راستا، «علی نجفی» عضو انجمن داروسازان درباره پیشرفت‌های ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی می‌گوید: «در زمینه دارو و تجهیزات پزشکی، پس از خودکفایی در سال‌های اخیر، صرفه‌جویی ارزی نیز صورت گرفته که رقم آن هر ساله افزایش می‌یابد و ایران اکنون در تولید داروهای نوترکیب جزو کشورهای نخستین دنیا قرار دارد و در زمینه تولید کلی دارو نیز در بین ۱۰ کشور برتر جهانی قرار دارد.»
وی همچنین به تحریم‌ها اشاره کرده و اعلام کرد: «تحریم و نیاز مفرط به دارو در دوران جنگ تحمیلی و پس از آن، باعث شد تا متخصصان ایرانی با اتکا به توانمندی‌های بومی، صنعت داروسازی وابسته به واردات را به شرایطی برسانند که اکنون بیش از ۹۷ درصد نیازهای دارویی کشور تولید می‌شود و لذا می‌توانیم ادعای رتبه اول تولید دارو در منطقه را داشته باشیم.
وی همچنین به «صادرات برخی داروها از جمله داروهای بیوتکنولوژی، خودکفایی در تولید انواع واکسن، ریشه‌کنی فلج اطفال، مدیریت بیماری کرونا و تولید واکسن این بیماری در داخل کشور» به‌عنوان دیگر دستاوردها در حوزه دارو اشاره کرد.
عضو انجمن داروسازان دسترسی جمعیت کشور به دارو را از دیگر موفقیت‌های حوزه دارو پس از پیروزی انقلاب اسلامی دانست و افزود: «طبق آمار، بیش از ۹۴ درصد جمعیت ایران به داروهای ضروری دسترسی دارند که این موفقیت بزرگی محسوب می‌شود. به‌علاوه، کشور ایران در زمینه تولید سلول‌های بنیادی جزو کشورهای ممتاز جهانی است و این موفقیت، دستاوردهای قابل توجهی را در حوزه‌های مختلف نظام سلامت کشور رقم زده است.»
اقدامات دارویی دولت شهید رئیسی
دکتر «سیدحیدر محمدی» رئیس سازمان غذا و داروی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در دولت سیزدهم درباره اقدامات انجام‌شده در زمان ریاست جمهوری شهید رئیسی در زمینه سلامت، اظهار کرد: «افتتاح ۱۷ خط دارویی جدید و رونمایی از چندین داروی دانش‌بنیان، اجرای طرح دارویار در سال ۱۴۰۱، تولید بسیاری از محصولات دانش‌بنیان های‌تک در عرصه تجهیزات و ملزومات پزشکی از قبیل دستگاه شتاب‌دهنده خطی، دستگاه سیتی‌اسکن، دستگاه الکتروشوک، ونتیلاتور تنفسی، ماشین‌های بیهوشی، دستگاه‌های دیالیز پزشکی و دیگر ملزومات مصرفی، با تلاش شرکت‌های دانش‌بنیان و حمایت‌های بی‌بدیل شهید رئیسی رقم خورد.
وی ادامه داد: پیگیری‌های مستمر رئیس‌جمهور شهیدمان برای حمایت از تولیدکنندگان و توصیه برای اولویت دادن به سلامت مردم و تأمین دارو و تجهیزات و شیرخشک نوزادان به نهادها و همچنین دستورات مکرر ایشان برای تخصیص فوری اعتبارات به حوزه سلامت و دیگر حمایت‌ها، باعث شده که فقدان ایشان امروز احساس شود.»
همچنین «میرهاشم موسوی» مدیرعامل سازمان تأمین‌اجتماعی دولت سیزدهم در اواخر خرداد ۱۴۰۳، تصریح کرد: «یکی از اقدامات مهم ما در دولت سیزدهم، گسترش خدمات رایگان در مراکز ملکی و پوشش بیمه‌ای خدمات تخصصی و فوق‌تخصصی ناباروری برای بیمه‌شدگان بود. افزون بر این، مدت مرخصی زایمان از شش ماه به ۹ ماه افزایش یافت و خدمات درمانی برای افراد بالای ۶۵ سال در مراکز غیرملکی به‌طور رایگان ارائه گردید. همچنین ۱۶۹ قلم داروی جدید زیر پوشش بیمه تأمین‌اجتماعی قرار گرفت و ۴۰۰ قلم دارو به طرح دارویار افزوده شده تا مردم هزینه اضافی نپردازند.»
طرح دارویاری، نجات‌دهنده بیماران
این طرح دارویی در اواخر تیرماه سال ۱۴۰۱ با هدف مقابله با احتکار و فساد در بازار دارو و رفع کمبودها با اعتبار ۷۳ هزار میلیارد تومان آغاز شد. مقرر گردید یارانه دارو به‌طور مستقیم از طریق بیمه‌ها به مردم منتقل شود، و تحت این پوشش، تعدادی از داروهای ضروری و متداول که قبلاً تحت حمایت‌های بیمه‌ای نبودند، به بیمه افزوده شدند. بدین ترتیب، ۳۶۶ قلم دارو برای بیماران مزمن تحت پوشش بیمه قرار گرفت تا از افزایش قیمت‌های بی‌مورد جلوگیری شود.
علاوه بر این، با تک‌نرخی شدن ارز دارو، محدودیت‌های تخصیص ارز دولتی و تنوع ارزهایی که صف‌های طولانی برای دریافت ارز ترجیحی ایجاد کرده بودند، برطرف شد و دیگر بهانه‌ای برای تأخیر در تأمین دارو یا مواد اولیه به وجود نیامد که منجر به کمبودهای مقطعی گردید.
این فرآیند همچنین زمینه‌های فساد و رانتی که به‌واسطه تفاوت قیمت ارز دولتی و آزاد وجود داشت، حذف کرد و به‌مرور راه را برای پیشرفت اقتصادی سلامت هموار کرد. یکی دیگر از مزایای اجرای طرح دارویاری این بود که مانع از قاچاق معکوس داروهای ارزان‌قیمت ایرانی به کشورهای همسایه گردید و قیمت دارو را به سمت بازار واقعی هدایت کرد، به گونه‌ای که جذابیت قاچاق این داروها به خارج از مرزها کاهش یابد.
با لحاظ مطالب فوق، باید گفت که داروسازی یکی از علوم حیاتی بشر برای سلامت و تندرستی انسان‌ها به شمار می‌رود. بنابراین، دسترسی عموم جامعه به انواع داروها، خواسته‌ای ضروری به شمار می‌آید. در این چارچوب، متخصصان کشور ما تقریباً در این حوزه به خودکفایی رسیده‌اند و تولیدات دارویی ایران به کشورهای منطقه صادر می‌شود. دولت سیزدهم نیز با اقداماتی چون دارویار، همواره در راستای ارائه خدمات دارویی مناسب فعالیت کرده و انتظار می‌رود که نیازهای باقی‌مانده مانند داروهای بیماران پروانه‌ای نیز به‌سرعت توسط محققان و دانشمندان کشور تولید شود.