چه وقایعی در جریان عملیات بدر اتفاق افتاد؟

در خلال عملیات بدر، نه تنها ضربات مهلکی به دشمن وارد شد، بلکه وسعتی بالغ بر ۵۰۰ کیلومتر مربع از مناطق هور، شامل روستاهای ترابه، لحوک، نهروان، فجره و همچنین جاده خندق به طول ۱۳ کیلومتر که تنها ۶ کیلومتر با جاده العماره بصره فاصله داشت، به تصرف نیروهای خودی درآمد.

علاوه بر ایجاد کمین ها و نصب دکل ها، موانع قابل توجهی در آب راه ها برپا شد که عبور از آن ها را بسیار دشوار و در برخی مواقع غیرممکن می ساخت. پس از این موانع، سیل بندی به عرض ۱۲ متر و ارتفاع دو متر ساخته شد و بر روی این سازه، سنگرهای متعددی ایجاد گردید که از سه سمت دارای دید مناسب به سوی آب بود.

هدف از این عملیات، دستیابی به تسلط یکجانبه بر دشمن در شمال بصره و مسدود کردن جاده استراتژیک بصره العماره، که می توانست به عنوان یک منطقه مانور برای عملیات های آینده به سمت بصره یا العماره عمل کند و دروازه ای نوین برای ورود به نواحی خاکی تازه به شمار آید، همچنان به عنوان یک هدف کلیدی محسوب می شد؛ تجربیات به دست آمده از عملیات خیبر در خصوص الزامات پشتیبانی و تاکتیکی و مراحل آبی و خاکی، اصلاح موانع مهندسی پیشین و در اختیار داشتن جزایر مجنون به عنوان مناطق واسط و سرپل که تسهیل کننده تجمع نیروها و انتقال تجهیزات به جلو بود، موجب گشته تا منطقه غرب هورالهویزه دوباره برای انجام عملیات بزرگ بعدی شود.

اهداف عملیات

تحصیل و تسلط بر جاده العماره بصره و نیز دستیابی به مرکز اصلی هورهای غرب دجله که استان های ناصریه، بصره و العماره را احاطه کرده اند، همچنین تسلط بر شرق دجله و نابودی نیروهای دشمن، از جمله اهداف این عملیات شمرده می شود.

دستیابی و کنترل بر شرق دجله همراه با نابودی نیروهای دشمن، از اهداف دیگر این عملیات محسوب می شد. به علاوه، پاکسازی پاسگاه های ترابه، بلال، ابولیله و همچنین روستاهای البیضه، الصخره و همچنین انهدام پل های العزیر، خندق و دیگر سازه ها در نواحی شمالی عملیات؛ و تقویت روستاها و تخریب پل هایی مانند جوبیر و … در نواحی جنوبی همچنین جزو برنامه های اقدام قرار داشت.

منطقه عملیات

منطقه تحت عملیات در غرب هورالهویزه واقع شده که از شمال به تراب هوزجیهو و از جنوب به القرنه و کانال سوئیب محدود می شود. این ناحیه شامل دو نوع اکوسیستم متفاوت است: ناحیه خشکی در قسمت غربی با حداقل عرض دو کیلومتر در زجیه و حداکثر عرض هشت تا نه کیلومتر در عزیر و الهاله که دو هور بزرگ (هورالهویزه در شرق و هورالحمار در غرب) این خشکی را محاصره کرده اند.

طول منطقه عملیات از ترابه تا الهویدی تقریباً ۵۰ کیلومتر می باشد. این ناحیه از نوع خاک رس نمکی تشکیل شده و به صورت گرد است. نزدیک بودن سیل بندهای هور و نشست آب، باعث ایجاد وضعیت باتلاقی در منطقه می شود.

علاوه بر این، این منطقه به وسیله رودخانه دجله به دو نواحی شرقی و غربی تقسیم می شود، به طوری که سه چهارم خشکی های منطقه در شرق رودخانه قرار دارد. جاده استراتژیک بغداد ـ بصره نیز در غرب رودخانه واقع شده است.

وسعت کل این منطقه عملیاتی که شامل خشکی و هور می شود، ۱۰۰۰ کیلومترمربع است که ۲۵۰ کیلومتر مربع آن خشکی و بقیه هور می باشد. این ناحیه از بزرگ ترین ذخایر نفت عراق به شمار می رود که دولت عراق در حال بررسی و نقشه برداری آن بوده است.

استعداد دشمن

منطقه قلعه صالح تا نهر سوئیب زیر فرماندهی نیروهای شرق دجله قرار داشت. شیوه و چیدمان یگان های دشمن بدین ترتیب است:

الف فرماندهی دفاع از الاهوار؛ از قلعه صالح تا الکساره:

دو گردان کماندویی یوسف و عبدالله از لشکر ۱۰.

تیپ ۲ کماندویی سپاه چهارم.

ب لشکر ۳۵ پیاده؛ از منطقه الکساره تا نهر روطه.

تیپ ۴۲۹ پیاده با سه گردان.

تیپ ۹۴ پیاده شامل سه گردان.

قاطع القادسیه، خالد، الصنادیه، صدام، دینار الثانی.

دو گردان کماندویی الفیحا و محمد قاسم از لشکر ۵ مکانیزه.

نیروهای کماندو الشیبانی.

۴ گردان تانک.

۵ گردان توپخانه.

ج فرماندهی نیروهای دفاع از بصره، از نهر روطه تا نهر سوئیب:

تیپ ۹۳ پیاده با سه گردان.

تیپ ۷۰۳ پیاده با سه گردان.

قاطع الشهید.

یک گردان تانک.

یک گردان توپخانه.

د لشکر ۳۱ پیاده، از نهر سوئیب تا پاسگاه طلائیه:

تیپ ۱۱۸ پیاده.

تیپ ۴۹ پیاده.

تیپ ۶۰۵ پیاده.

سه گردان توپخانه.

نیروهایی که دشمن در حین عملیات برای پاتک به منطقه وارد کرد، شامل:

لشکر ۱۰ زرهی با تیپ های ۱۷ و ۴۲ زرهی و ۲۴ مکانیزه.

لشکر گارد ریاست جمهوری با تیپ های ۱ مکانیزه، ۲ زرهی، ۳ نیروی مخصوص و ۴ زرهی.

لشکر ۴ پیاده کوهستانی با تیپ های ۵، ۱۸ و ۲۹ پیاده.

لشکر ۶ زرهی با تیپ های ۱۶ و ۳۰ زرهی و ۲۵ مکانیزه.

لشکر ۱ مکانیزه با تیپ های ۲۷ مکانیزه، ۳۴ زرهی و ۵۱ مختلط.

لشکر ۵ مکانیزه با تیپ های ۲۰ و ۱۵ مکانیزه.

تیپ های ۶۵، ۶۶ و ۶۸ نیروی مخصوص.

تیپ ۱۰ زرهی.

قوای خودی

نیروهای عملیاتی در منطقه تحت پوشش سه قرارگاه نظامی با فرماندهی مرکزی قرارگاه خاتم الانبیا (ص) به شرح زیر تشکیل شده بودند:

قرارگاه نجف تحت فرماندهی قرارگاه خاتم الانبیا (ص) بر هدایت نیروهای زیر نظارت داشت:

لشکر ۲۵ کربلا.

لشکر ۱۴ امام حسین (ع).

لشکر ۵ نصر.

لشکر ۷ ولی عصر (عج).

تیپ ۱۵ امام حسن (ع).

تیپ ۱۸ الغدیر.

تیپ ۲۱ امام رضا (ع).

گردان های ویژه شهید صدر.

گروه ۲۲ توپخانه ( ۲ گردان).

گروه ۴۰ توپخانه رسالت ( ۱ آتشبار).

لشکر ۷۷ پیاده ارتش.

محدوده عملیاتی قرارگاه نجف: از منطقه ترابه تا آب راه نینوا.

قرارگاه کربلا تحت فرماندهی قرارگاه خاتم الانبیا (ص) نظارت بر هدایت نیروهای زیر را بر عهده داشت:

لشکر ۱۷ علی ابن ابی طالب (ع).

لشکر ۳۱ عاشورا.

لشکر ۸ نجف اشرف.

لشکر ۲۷ محمد رسول الله (ص).

تیپ مستقل ۴۴ قمربنی هاشم (ع).

لشکر ۲۱ پیاده ارتش با ۹ گردان پیاده، ۲ گردان مکانیزه و ۳ گردان تانک.

لشکر ۲۸ پیاده ارتش.

گردان های ۳۲۷، ۳۵۰، ۳۴۷، القارعه، ۳۹۷، ۳۷۲، ۳۶۴ و ۳۴۳ توپخانه.

محدوده عملیاتی

قرارگاه کربلا: از جنوب خط حد قرارگاه نجف تا شمال پَد الهویدی.

قرارگاه نوح زیر نظر قرارگاه خاتم الانبیا (ص) تمامی نیروهای زیر را مدیریت می نمود:

لشکر ۴۱ ثارالله.

تیپ احمد ابن موسی.

محدوده عملیاتی قرارگاه نوح: از پد الهویدی تا کانال سوئیب.

دو قرارگاه فرعی ظفر ۱ و ۲ نیز تحت نظر قرارگاه خاتم الانبیا (ص) برای قرارگاه های نجف و کربلا تعیین شده بودند:

الف قرارگاه ظفر ۱

از سپاه، تیپ ویژه شهدا.

از ارتش، تیپ ۱ از لشکر ۲۳ نوهد.

ب قرارگاه ظفر ۲

از سپاه، تیپ مستقل ۳۳ المهدی (عج).

از ارتش، تیپ مستقل ۵۵ هوابرد ( ۴).

در مجموع، مجموع نیروهای عمل کننده سپاه شامل: ۳۱ هزار و ۳۴۵ بسیجی، ۱۳ هزار و ۹۶۴ وظیفه و ۱۷ هزار و ۲ نفر پاسدار بود.

طرح عملیات

برای اجرای عملیات، منطقه مورد نظر به دو محور شمالی و جنوبی تقسیم بندی گردید؛ محور شمالی به قرارگاه نجف و محور جنوبی به قرارگاه کربلا تعلق گرفت.

قرارگاه نجف از شمال «البیضه» تا امتداد آب راه جمل و قرارگاه کربلا از سمت شمال در مقابل آب راه جمل و روستای نخیره در شرق دجله؛ و از سمت جنوب، ناحیه القرنه (خط الهاله) عمل می کردند. همچنین، قرارگاه نوح وظیفه داشت تا با تصرف مواضع دفاعی و گسترش در آن محور، به سمت پلزردان پیشروی نماید و سپس کانال سوئیب را شکاف و آب را به سمت بصره هدایت کند.

علاوه بر این، به دو قرارگاه فرعی ظفر و نجف ۲ مأموریت های جداگانه ای به صورت احتیاط و همچنین انجام عملیات فریب محول شد. به این ترتیب، قرارگاه ظفر می بایست آماده می بود که در صورت امکان به روش هلی بُرد از العزیز به سمت شمال در غرب رودخانه دجله حرکت کند. قرارگاه نجف ۲ نیز مسئول اجرای آتش بر جاده العماره ـ بصره و شمال پل العزیز بود.

شرح عملیات

عملیات با نام رمز مبارک «یاالله، یاالله، ياالله و قاتلوهم حتی لاتکون فتنه، یا فاطمه الزهرا، یا فاطمه الزهرا، یا فاطمه الزهرا (س)» در ساعت ۲۳ روز ۲۰ اسفند ۶۳ آغاز گردید و در همان دقایق ابتدایی، تمامی خطوط و استحکامات دشمن به سرعت متلاشی شدند.

در منطقه قرارگاه کربلا، لشکرهای ۸ و ۳۱ به سرعت به خط دوم دشمن نزدیک شده و ساعت ۲ بامداد، پس از پاکسازی این خط که تعدادی مین در آن پراکنده شده بودند، به سمت دجله حرکت کردند. همچنین، تیپ ۴۴ پس از شکستن خط اول، به سرعت یک گردان ۱۱۰ نفری را با مواد مورد نیاز از جاده خاکی جوبیر به سمت پل فرستاد و در ساعت ۰۲:۳۰ اعلام کرد که پل بتونی جوبیر را از دو طرف منهدم کرده است.

در منطقه قرارگاه نجف، به دلیل وجود کمین های متعدد در فواصل دور از خطوط ابتدایی دشمن، موج دوم نیروها که قرار بود از مسیر های آبی اصلی حرکت کنند، در این کمین ها به دام افتادند و مجبور به توقف شدند و برای ساعاتی بعد به پاکسازی منطقه مشغول بودند.

یکی از یگان های قرارگاه نوح نیز در ناحیه پَد الهویدی و سیل بند اول دشمن با موانع مواجه شد و پس از اصلاح مسیر و حل مشکلات، در ساعت ۳ بامداد موفق به عبور از خط اول شده و پاکسازی پَد الهویدی را تا ساعت ۳:۲۰ به پایان رسانید و سپس به سمت داخل پیشروی نمود.

با روشن شدن صبح (ساعت ۶) قرارگاه نجف عملیات پاکسازی خط اول خود را تقریباً به جز در ناحیه البیضه به اتمام رسانید در حالیکه واحدهایی از لشکرهای ۷، ۵ و ۱۴ در خط دوم درگیر بودند. در این بین، نیروهای لشکر ۲۵ به علت طولانی بودن مسیر خود به صبح نرسیده و عقب نشینی کردند. منطقه ترابه نیز به طور کامل آزاد شد.

پس از پیوستن نیروهای قرارگاه کربلا به خطوط اول و دوم، لشکر ۱۷ از شمال به سمت دجله اقدامی را به دفاع انجام داد و واحدهایی از لشکرهای ۸ و ۳۱ به کنار دجله رسیدند. در ناحیه قرارگاه نوح نیز لشکر ۴۱، پَد الهویدی و سیل بند اول را پاکسازی کرد.

با طلوع صبح، پاتک های دشمن آغاز گشت و فشارهای مداوم آن ها در اولین روز منجر به بازپس گیری پَد الهویدی و ایجاد رخنه هایی در چند محور دیگر گردید. در شب دوم، واحدهایی از قرارگاه نجف در محور چهارراه دوم پَد خندق و جنوب آن وارد عمل شدند ولی مقاومت دشمن آن ها را به مواضع قبلی خود بازگرداند. هم چنین، قرارگاه کربلا موفق شد ناحیه پیشرفتگی رودخانه دجله و بخش جنوبی جوبیر (کیسه ای) را تصرف و تأمین نماید. همچنین، واحدهایی از این قرارگاه به دجله دسترسی پیدا کرده و با وارد آوردن ضربات مؤثری بر دشمن به سمت جنوب پدافند کردند.

با ادامه روز دوم، شدت پاتک های دشمن افزایش یافت و تا پایان این روز به تصرف سیل بند دوم و الصخره و رخنه در برخی نقاط سیل بند اول در جنوب و شمال پَد خندق انجامید.

در منطقه قرارگاه کربلا، پاتک های دشمن عمدتاً از سمت الهاله به سمت همایون انجام می گرفت که پس از انهدام چندین تانک و نفربر و گل شدن تعدادی دیگر، دشمن بدون نتیجه به عقب برگشت.

در روز سوم عملیات، به دنبال حملات هوایی دشمن، تعداد زیادی از واحدهای قرارگاه نجف در وضعیتی نامناسب قرار گرفتند. چهارراه پَد خندق به تصرف دشمن درآمد و تا ۶۰۰ متری شرق این چهارراه نیروهای خودی مستقر شدند.

در شب و روز چهارم عملیات، واحدهای قرارگاه نجف در شمال چهارراه پَد خندق، به دلیل عدم الحاق با سمت جنوب و حمله دشمن، به مواضع اولیه خود عقب نشینی کردند. به علاوه، یکی از واحدهای قرارگاه کربلا نیز به سمت شمال از خط صفین سه تک کردند که در بعضی از محورها تا جاده خندق پیشروی داشتند، اما به دلیل عدم پاکسازی منطقه و عدم الحاق با قرارگاه نجف مجبور به بازگشت به خط صفین سه شدند. پس از آن، پاتک های شدید دشمن به خط پدافندی صفین ۳ آغاز شد، اما دشمن نتوانست به این خط نفوذ کند.

در شب پنجم، قرارگاه کربلا با نیروهای باقی مانده خود به سمت غرب دجله دوباره قوا را بازسازی کرد. اگرچه این قرارگاه توانست نیروهای دشمن را مستقر در شرق برگراه هدف قرار دهد و قسمت اعظم پل ابوعران را تخریب کند، اما تحت فشارهای مداوم از سمت شمال، جنوب و جنوب شرقی، تا صبح روز پنجم (۲۵ اسفند ۶۳) مجبور به تخلیه منطقه غرب دجله به جز سیل بند غربی در داخل کیسه ای شد.

با روشن شدن صبح روز پنجم، پاتک های دائمی دشمن آغاز گشت و تا بعد از ظهر همان روز، آن ها موفق به ایجاد رخنه در کناره شرقی دجله و برهم زدن آرایش پدافندی خودی شدند. آتش توپخانه دشمن نیز از همین روز به شدت بر خطوط اول و دوم، و همچنین سیل بند عقب آبراه ها متمرکز گردید.

پاتک های دشمن همچنان ادامه داشت و در ساعت ۱۰ صبح، «خط صفین ۳ » به طور کامل به پشت جاده النهیر، «جمل ۳ » منتقل شد. با فشار دشمن و پراکندگی واحدهای خودی، شرایط خط به شدت دشوار شده بود. به همین دلیل و از آنجا که خط پدافندی شمال منطقه در معرض خطر جدی قرار داشت، تصمیم به عقب نشینی اتخاذ گردید. این اقدام از ساعت ۵ بعد از ظهر ۲۶ اسفند ۶۳ آغاز شد و تا ساعت ۱۰ شب به اتمام رسید و پل پَد چهارم در چند نقطه نابود و قطع گردید. منطقه ترابه و پَد خندق تا ۷۰۰ متری شرق چهار راه پَد در کنترل نیروهای خودی باقی ماند.

در شب ۲ فروردین ۶۴، دشمن به روستای ترابه پاتک نمود که با تحمیل ۱۶ اسیر و تعدادی تلفات مجبور به عقب نشینی شد.

نتایج عملیات

به دنبال عملیات بدر، علاوه بر تلفات سنگین بر دشمن، بیش از ۵۰۰ کیلومتر مربع از نواحی هور، از جمله روستاهای ترابه، لحوک، نهروان، فجره و جاده خندق به طول ۱۳ کیلومتر که فاصله اش با جاده العماره بصره ۶ کیلومتر است، به تصرف نیروهای خودی درآمد.

پس از این عملیات، عراق با استفاده از پشتیبانی های هوایی و موشکی به اجرای حملات وسیع به شهرها و مناطق مسکونی و همچنین کشتی های حامل نفت ایران پرداخت.

** تلفات و خسارات به دشمن در جریان عملیات بدر به شرح زیر است:

کشته و زخمی شدن بیش از ده هزار نفر.

به اسارت درآمدن ۳۲۰۰ نفر.

انهدام ۲۵۰ تانک و نفربر.

انهدام ۴۰ قبضه از انواع توپ.

انهدام ۲۰۰ خودرو.

انهدام ۶۰ قبضه از انواع خمپاره انداز.

انهدام ۱۵ دستگاه مهندسی.

انهدام ۴ فروند هواپیمای PC V .

انهدام ۲ فروند جنگنده میگ و سوخو.

انهدام ۴ فروند هلی کوپتر.

به غنیمت گرفتن ۵۰ قبضه از انواع خمپاره انداز.

به غنیمت گرفتن ۲ دستگاه رادار رازیت.