روستای «دیزبن» یادآور دورانی است که در این منطقه، قلعه تاریخی کیائیان در عصر تیموری قرار داشت؛ متاسفانه، بقایای کهن‌ترین قلعه تاریخی شرق گیلان به دلیل استخراج سنگ لاشه در حال فروپاشی و نابودی است.
، فرقی نمی‌کند که نام آن را «دیزبُن» بخوانیم یا به نام کهن‌تر «دُزدبُن» اشاره کنیم. نکته حائز اهمیت این است که این واژه ما را به سوی تاریخ باستانی این محل رهنمون می‌سازد. تاریخی که به سال‌های پیش از ۱۰۰۰ هجری برمی‌گردد، به زمانی که پیش از به قدرت رسیدن صفویه، شرق دره سپیدرود تحت حاکمیت محلی «آل کیا» قرار داشت.
اکنون، من در روستایی هستم که به نام «دیزبن» شناخته می‌شود. این روستا در دامنه کوه و در میان درختان جنگلی واقع شده و دقیقا در مسیر لاهیجان به لنگرود قرار دارد؛ در پس ساخت و سازهایی که بر سر جاده قد بلند کرده‌اند و دید به مناظر کوه و جنگل را مسدود ساخته‌اند، روزگاری قلعه تاریخی کیائیان با زندانی هولناک برپاست.
اگرچه گزارش‌های مکتوب تاریخی در مورد این قلعه موجود است، اما دانش عمومی اهالی درباره قلعه کیائیان بسیار محدود است. شاید به همین خاطر است که با وجود رسانه‌ها، مردم شرق دره سپیدرود و شهرستان لنگرود به آرامی و بی‌صدایی نسبت به تخریب تدریجی و بی‌فروغ بقایای قلعه کیائیان اعتراض نمی‌کنند.
سال‌هاست که هر بار از این جاده می‌گذرم، پشت شرکتی، تجهیزاتی را می‌بینم که در حال استخراج سنگ و مواد معدنی کوه هستند. گرچه دیواری ساخته شده و ورود به حریم ملک شخصی ممنوع است، اما همچنان می‌توان نشانه‌هایی از دیوارهای قدیمی قلعه را مشاهده کرد، بخصوص در فصل زمستان که پوشش گیاهی کمتر می‌شود.
این قلعه پس از به قدرت رسیدن صفویه و سقوط سلطنت کیائیان، به مخفیگاه راهزنان تبدیل شد و بعدها به نام «دزدبن» معروف گردید و نسل‌ها پس از آن، روستایی که در این ناحیه شکل گرفت به نام «دیزبن» خوانده شد.
در کتاب «نامگذاری و وجه تسمیه آبادی‌های گیلان» بیان می‌شود که در این روستا دزدی وجود داشته است که اموال مردم را به سرقت می‌برد. تاجری که از این دزدی به تنگ آمده بود، چندین مار گزنده را در چند صندوق قرار داد و زمانی که دزد به سرقت از تاجر پرداخت، صندوق‌ها را به مغازه‌اش برد و در نهایت با باز کردن صندوق‌ها توسط مارها جانش را از دست داد و مردم از شر او رهایی یافتند و نام این روستا از آن زمان به «دزدبن» یا «دیزبن» تغییر یافت.
نایب کنسول انگلیس در گیلان، «یاسنت لوئی رابینو» در اوایل قرن بیستم، روایت مشابهی را نقل می‌کند و می‌گوید که در پس کوه مشرف به روستا، غاری وجود داشته که محل اجتماع دزدان و اوباش بوده است. طبق گفته‌های «ساموئل گملین» در «سفرنامه شمال ایران»، روس‌ها در سال ۴۸-۱۱۳۸ هجری (۳۲-۱۷۲۲ میلادی) در زمان اشغال گیلان به دنبال تخریب این غار به خیال یافتن گنجینه‌ای در آن بودند.
در پس این داستان‌های محلی، دژی وجود دارد که یافته‌های باستان‌شناسی، قدمت آن را به ۱۰۰۰ سال پیش برمی‌گرداند و در واقع این قلعه قدیمی‌ترین قلعه در شرق گیلان محسوب می‌شود. قدیمی‌ترین منبع تاریخی مکتوب که به قلعه دیزبن اشاره کرده، کتاب «تاریخ گیلان و دیلمستان» اثر «سید ظهیرالدین مرعشی» است.
این مورخ در شرح وقایعی که مربوط به زمان «ناصر کیا»، از سلاطین کیایی شرق گیلان در سال‌های حدود ۸۴۵ و ۸۴۶ قمری است، نوشته است: «برفور خلابران رانکوه را بفرمود تا جبه و جوشن بپوشیدند و سید محمد را که در زندان ناصر کیا بود سوار ساخته بدیشان بسپردند و گفت به قلعه دیزبن لاهیجان بروید و به کوتوال بسپارید.»(ص:۲۲۱).
ظهیرالدین همچنین نقل کرده که «سالوک مرداویج»، یکی از یاران «سید علی کیا» که بعدها علیه او شورش کرد، به دستور «امیره علاءالدین فومنی» به یاری سیدحسن کیا که در حال جنگ با سیدهادی کیا بود، اعزام شد و در سال ۷۸۹ هجری (۱۳۸۷ میلادی) در «دیزبن» به قتل رسید.
در بالای قبر این مرد توده‌ای سنگ قرار دادند و چند شمشاد در آنجا رویید. یک قرن بعد، مردم از کنار آن گذر می‌کردند و آن را یک مکان مقدس می‌پنداشتند و در آنجا حمد و سوره می‌خواندند و به شاخه‌های شمشاد دخیل می‌بستند. در سال ۸۸۳ هجری(۳۱-۱۴۳۰) بازاری در دیزبن برپا شد.
همچنین «رابینو» اشاره می‌کند که در سال ۹۲۱ هجری، «سدید» که نایب السلطان خان احمد خان بود، دستور داد تا قلعه‌ای بزرگ در آنجا بنا کنند و در صدد قیام علیه سلطان خود بود.(ولایت دارالمرز، ص:۳۶۱ و ۳۶۲). دکتر «منوچهر ستوده» نیز در کتاب «از آستارا تا استارباد» به نقل از «تاریخ خانی» بیان کرده است: «در سال ۸۳۳ هجری بازاری در دزبن برپا می‌شد و در سال ۹۱۲ هجری، سدید، که نیابت سلطنت خان احمد خان را بر عهده داشت، به ساختن یک قلعه محکم در این ناحیه اقدام کرد تا بتواند علیه خان احمد خان شورش کند و با او در تعارض باشد. پس از تکمیل قلعه، مسئولیت آن را به یونس (غلام خود) سپرد.»
اگرچه این منابع ساخت قلعه را به سال‌های ۹۰۰ قمری نسبت می‌دهند، اما شواهد حاکی از آن است که پیش از این تاریخ در این ناحیه، قلعه‌ای وجود داشته است. قسمت‌هایی از این اثر تاریخی هنوز باقی مانده و برخی باستان‌شناسان با استناد به گمانه‌زنی‌هایی که سال‌ها پیش توسط اداره‌کل میراث فرهنگی گیلان انجام شده است، تاریخ ساخت این قلعه را به سده‌های اولیه هجری نسبت می‌دهند و می‌گویند که در دوره‌های بعد نیز این قلعه مرمت و مورد استفاده قرار گرفته است.
نویسنده کتاب «قلعه‌های گیلان» در مورد قدمت این بنا می‌نویسد: این سازه تاریخی به قرن‌های دوم یا سوم هجری مربوط می‌شود و بررسی‌های اولیه و گمانه‌زنی تاثیرات آن، قدمت آن را به حدود ۱۰۰۰ سال پیش می‌رساند. ولی جهانی به کاربری این قلعه در زمان سلطنت «کیائیان» در دوره تیموریان و پیش از صفویه اشاره کرده و تصریح نمود: به وضوح این قلعه در زمان سلطنت پادشاهان کیایی به عنوان مرکزیت لاهیجان مورد بهره‌برداری قرار می‌گرفت.
او همچنین اشاره می‌کند که این قلعه در مسیر راه قدیم معروف به «شاه عباسی» قرار داشته؛ مسیری که از غرب گیلان و گسکرات به سمت شرق گیلان و تا فرح‌آباد ساری می‌رفته و کوه‌های اطراف دیزبن و بقایای این قلعه موقعیت مناسبی برای راهزنان فراهم کرده بود تا به کاروان‌ها حمله کنند و روایت‌های شفاهی پیرامون وجه تسمیه «دزدبن» از آن زمان به یادگار مانده است.