دولت به‌دلیل فقدان کارهای قابل دفاع، در پی ساختن یک کارنامه مثبت است
کامران ندری، عضو هیات علمی دانشگاه امام صادق، درباره اظهارات اخیر دولت با روزنامه هم‌میهن به بحث و گفتگو پرداخت.
قسمت‌هایی از این مصاحبه را می‌خوانید:
رئیس‌جمهور مدعی است که کسری بودجه را بدون چاپ پول جبران کرده است. شما این ادعا را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
دولت و مجلس وظایفی را به نظام بانکی واگذار کرده و این نظام مالی، منابع مالی و اعتباری را در اختیار دولت قرار می‌دهد، در حالی که معمولاً دولت از عهده تعهدات خود نسبت به سیستم بانکی برنمی‌آید. نمونه‌ای از این واقعیت، بدهی‌های سنگین دولت به نظام بانکی است که به مشکلاتی برای بانک‌ها منجر می‌شود و آنها را مجبور می‌کند به سراغ بانک مرکزی بروند. یکی دیگر از روش‌ها، فروش اوراق قرضه به بانک‌ها از سوی دولت است که بانک‌ها هم این اوراق را با خلق پول خریداری می‌کنند. البته ممکن است تحت فشار قرار گیرند تا این اوراق را با قیمت پایین‌تری خریداری کنند و در صورتی که بانک‌ها با مشکلات مواجه شوند، مجبور به فروش این اوراق با زیان می‌شوند و در نهایت تمامی مسیرها به بانک مرکزی ختم می‌شود. بنابراین، روش‌های مستقیم خلق پول به‌طور واضح در اقتصاد ما وجود دارد. اظهارات آقای رئیسی به‌عنوان رئیس‌جمهور ممکن است بنا به ناآگاهی وی باشد، اما مسئولین مربوطه مانند وزیر اقتصاد و رئیس بانک مرکزی به این شیوه‌ها واقف هستند.
به‌نظر می‌رسد که استفاده غیرمستقیم از پول پرقدرت به‌عنوان ابزاری برای دستیابی به اهداف سیاسی در اقتصاد ما وجود دارد. به‌عنوان مثال، بر مبنای استانداردهای جهانی، اگر بانک‌های ما در سایر کشورها فعالیت می‌کردند، احتمالاً با اعلان ورشکستگی مواجه می‌شدند اما در کشور ما به‌دلیل تبعات اجتماعی و سیاسی ناشی از این اعلام، بانک مرکزی با خلق پول از ورشکستگی بانک‌ها جلوگیری می‌کند که به‌نوعی هدف سیاسی محسوب می‌شود.
مجموع این عوامل و وضعیت‌ها موجب رشد بالای پایه پولی در کشور ما شده و علی‌رغم کنترل‌هایی که بانک مرکزی بر روی بانک‌ها اجرا می‌کند، رشد نقدینگی به حدود ۲۷ درصد رسیده که هیچ تناسبی با رشد اقتصادی کشور ندارد. بنابراین ممکن است مسئولان وقتی با رئیس‌جمهور صحبت می‌کنند یا اطلاعاتی به او بدهند، این‌گونه القا کنند که دولت از منابع بانک مرکزی استفاده نمی‌کند، که احتمالاً منظورشان این است که دولت به‌طور مستقیم از این منابع استفاده نمی‌کند و اما واقعیت این است که به هر حال به‌صورت غیرمستقیم این کار انجام می‌شود و در نهایت تمامی این موضوعات به خیابان میرداماد تهران و بانک مرکزی منتهی می‌شود. رشد بالای پایه پولی نشان‌دهنده مشکلات جدی در رابطه با کسری بودجه است (که به‌صورت‌های مختلف وجود دارد) و البته مسائل دیگری که به دلیل عدم توانایی ما در حل آنها، به‌وسیله شبکه بانکی و در نهایت بانک مرکزی ادامه پیدا می‌کند.
عبدالناصر همتی، رئیس پیشین بانک مرکزی، به این مسئله اشاره کرده که سپرده‌های شرکت‌های دولتی از بانک‌های تجاری به حساب خزانه بانک مرکزی منتقل شده و این امر باعث شده که دولت مدعی شود پول منتشر نکرده است…
موضوع حسابداری ارتباطی به واقعیت‌های پشت پرده ندارد و ممکن است اگر ترازنامه بانک مرکزی را از نظر حسابداری بررسی کنیم، مشاهده کنیم که بدهی دولت به بانک مرکزی کاهش یافته است، اما در واقعیت آنچه آقای همتی بیان می‌کند کاملاً صحیح است. به این دلیل که طبق قانون، تمام حساب‌های دولت باید در بانک مرکزی تجمیع شود، لذا طلب‌ها و بدهی‌های بانک‌های عامل به دولت در ترازنامه بانک مرکزی گردآوری شده و این موجب می‌شود که بدهی‌های دولت به بانک مرکزی به‌طور ظاهری کاهش نشان داده شود، در حالی که واقعیت چیز دیگری است و فقط تجمیع حساب‌های دولت در بانک مرکزی را نشان می‌دهد و ادعای آقای همتی کاملاً منطقی است.
با دو سال باقی‌مانده از عمر دولت، آیا فکر می‌کنید مسئولان اقتصادی کشور همچنان می‌توانند با این نوع پنهان‌کاری‌ها، امور را پیش ببرند؟
به‌هر حال این جزء ذات انسان است و خداوند می‌فرماید که همه انسان‌ها تمایل دارند تا با توجیهات مختلف مسیر خود را هموار سازند. آقای رئیسی و دولت نیز در آغاز وعده‌هایی مطرح کردند و حال که موفق به تحقق آنها نشده‌اند، ناچارند برای به نمایش گذاشتن یک کارنامه مثبت از شیوه‌های مختلفی بهره ببرند. این رفتارها در دولت‌های پیشین نیز مشاهده شده و متاسفانه دولت‌های قبلی نیز نسبت به دولت فعلی عملکرد بهتری نداشته‌اند و کارنامه تمامی آنها شباهت‌هایی با یکدیگر دارد. به‌قول یکی از نمایندگان مجلس، تمامی دولت‌ها از یک الگو برای مدیریت خود استفاده می‌کنند. به باور من، اگر شفاف‌سازی در عرصه اقتصادی کشور نهادینه نشود، ممکن است دولت‌های آینده نیز به همین رویکرد ادامه دهند. البته آقای رئیسی باید بپذیرد که کارنامه دولت وی در زمینه کنترل تورم در مقایسه با دولت‌های قبلی تا به حال بسیار ضعیف بوده و قابلیت توجیه ندارد. حل معضلات رشد اقتصادی کار دشوار و زمان‌بر است، ولی دو سال گذشته زمان کوتاهی نبود که ایشان امکان برطرف کردن مشکل تورم را داشته باشند و دولت سیزدهم در زمینه کنترل قیمت‌ها نتایج قابل قبولی کسب نکرده است، اما متاسفانه در این زمینه ناتوان بوده‌اند.