در دنیای پالایش، در حالی که شیر هیدروکربن‌ها در پتروپالایشگاه‌ها و صنایع پتروشیمی جریان دارد، بخش دیگری به تأمین و توزیع سوخت اختصاص دارد. البته هر بشکه نفتی که به مراحل نهایی زنجیره ارزش می‌رسد، ارزش اقتصادی بالایی برای کشور به ارمغان می‌آورد، اما نمی‌توان نادیده گرفت که بخش بزرگ نیاز اساسی ایران و جهان به انرژی نیز از طریق سوخت و نفت تأمین می‌شود.
، هر وقت چالش‌های مربوط به سوخت و نفت و آلودگی محیط زیست مورد بحث قرار می‌گیرد، نام نفت کوره به عنوان یکی از آلاینده‌ترین سوخت‌ها به میان می‌آید. علی‌رغم اینکه ایران از بسیاری از کشورهای صنعتی در کاهش نیاز به نفت کوره جلوتر است، این سوخت همچنان در ایران و دیگر نقاط جهان به مصرف می‌رسد و عدم استفاده از آن می‌تواند باعث توقف حرکت چرخه‌های صنعتی شود.
با این حال، وقتی از نیاز رو به کاهش نفت کوره صحبت می‌کنیم، باید به ظرفیت تولید نفت کوره در پالایشگاه‌ها نیز توجه کنیم. همان‌طور که پیش‌تر بیان کردیم، افزایش خوراک پالایشگاه‌ها، چه به شکل نفت خام و چه به صورت میعانات گازی، منجر به افزایش ۱۱ درصدی ظرفیت پالایش کشور شده است. در حال حاضر، این ظرفیت از دو میلیون و ۵۰ هزار بشکه در روز به دو میلیون و ۲۸۶ هزار بشکه در روز افزایش یافته است.
علاوه بر این، اجرای طرح‌های بهینه سازی در پالایشگاه‌های کشور، پس از تکمیل، موجب شد تا تولید میانگین بنزین موتوری کشور ۱۰٪ رشد کند و از ۹۳ میلیون و ۷۶ هزار لیتر در روز به ۱۰۳ میلیون و ۶۷ هزار لیتر در روز برسد.
این تحولات تنها بر تولید بنزین تأثیر نگذاشته است، بلکه منجر به افزایش ۱۱ درصدی تولید نفت‌گاز (گازوئیل) کشور پس از استقرار دولت سیزدهم شده و این میزان از ۱۰۲ میلیون و ۸۱ هزار بشکه در روز به ۱۱۴ میلیون و ۱۴ هزار لیتر در روز رسیده است.
به طور کلی، دستیابی به دانش فنی و اجرای طرح‌های ارتقای کیفی نفت کوره در پالایشگاه‌های کشور به تولید بیشتر سوخت‌های پاک‌تر انجامید و این امکان را فراهم آورد که بدون نگرانی از تولید مازاد و غیرقابل استفاده نفت کوره، به فرآیند پالایش ادامه دهیم.
دانش فنی و اجرای طرح‌های ارتقای کیفی نفت‌کوره
طرح‌های ارتقای کیفی نفت کوره، بر خلاف آنچه که ممکن است به نظر برسد، ساده نیستند. در حقیقت، برای اجرای این طرح‌ها به فناوری‌های پیشرفته و پیچیده‌ای نیاز است که به‌دلیل تحریم‌ها، برای سال‌ها از صنعت نفت ایران محروم بود. اما در دولت سیزدهم، شرکت ملی پالایش و پخش موفق شد با اتکا به توان فنی شرکت‌های دانش‌بنیان داخلی برای نخستین بار به این فناوری دست یابد.
با ادامه این روند و بر اساس دستیابی به ظرفیت علمی و فناورانه داخلی، قرارداد ارتقای کیفی نفت کوره تولیدی پالایشگاه‌های نفت لاوان و کرمانشاه در آبان‌ماه سال ۱۴۰۲ به امضا رسید و به زودی این کار در شش پالایشگاه دیگر نیز آغاز خواهد شد.
اجرا و پیگیری تکالیف هوای پاک در وزارت نفت
به علاوه، دولت سیزدهم برای عمل به تعهداتش در زمینه تأمین هوای پاک، ۲۰ میلیارد دلار به اجرای طرح‌های توسعه‌ای پالایشگاهی اختصاص داد. این طرح‌ها شامل توسعه کمی و کیفی فرآورده‌های نفتی می‌شود.
نتایج این تلاش‌ها به شرح زیر است:
– افزایش مقدار سوخت پاک تحویلی به نیروگاه‌های کشور از سالانه ۷ میلیارد لیتر به ۱۸ میلیارد لیتر
– بهبود کیفیت فرآورده‌های نفتی در ۵ پالایشگاه بزرگ کشور
– بهره‌برداری از فاز دوم طرح توسعه و تثبیت ظرفیت پالایشگاه آبادان
– اجرای پنج پروژه‌ی افزایش ظرفیت و کیفی‌سازی فرآورده‌ها در پالایشگاه‌های اصفهان، شیراز، لاوان، آبادان و تبریز
– بهره‌برداری از واحد تصفیه‌ی نفت‌گاز پالایشگاه نفت اصفهان (با تولید روزانه نزدیک به ۲۰ میلیون لیتر نفت‌گاز با کیفیت یورو ۵)
– راه‌اندازی واحدهای تولید هیدروژن و جذب با فشار نوسانی (PSA) پالایشگاه تبریز به منظور افزایش ظرفیت واحد تصفیه‌ی نفت‌گاز و تولید آن
– آغاز به کار واحد ایزومریزاسیون پالایشگاه شیراز با هدف بهبود کیفیت بیش از ۵ میلیون لیتر بنزین تولیدی این پالایشگاه به استاندارد یورو ۵
– فراخوان مدیریت طرح سی‌ان‌جی شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی جهت تعویض مخازن فرسوده تاکسی‌های دوگانه‌سوز
– توزیع بنزین و گازوئیل یورو ۵ و ۴ در تمام کلانشهرها، شهرهای بزرگ و محورهای پرتردد
– توزیع گازوئیل یورو ۵ در بخش صنعتی شهرهای آلوده
– اجرای طرح‌های توسعه‌ای صنعت سی‌ان‌جی
– راه‌اندازی طرح گازسوز کردن رایگان خودروهای عمومی
– گازسوز شدن ۲۹۰ هزار دستگاه خودروی عمومی بر پایه مصوبه شورای اقتصاد
– برنامه‌ریزی و به‌کارگیری مشوق‌ها برای گسترش استفاده از سی‌ان‌جی در ناوگان عمومی شامل تاکسی‌ها، ون‌ها، وانت‌ها و خودروهای شخصی
– ساخت ایستگاه‌های جدید سی‌ان‌جی
– توزیع روزانه ۲۰ میلیون مترمکعب سوخت پاک سی‌ان‌جی در سرتاسر کشور
– تولید انبوه کک سوزنی و کک اسفنجی
از جمله سوخت‌های غیرنفتی مؤثر در صنایع کشور، کک است. دو نوع اصلی کک یعنی کک سوزنی و کک اسفنجی در صنایع فولاد و آلومینیوم مورد استفاده قرار می‌گیرند و در حال حاضر تقریباً تمامی نیاز این دو صنعت از خارج تأمین می‌شود.
نیاز فعلی صنایع آلومینیوم و فولاد کشور برابر است با ۲۰۰ تن کک اسفنجی و ۴۵ هزار تن کک سوزنی در سال. همان‌طور که ذکر شد، بخش عمده‌ای از این نیاز، به ارزش تقریباً ۱۰۰ میلیون دلار، از طریق واردات تأمین می‌شود و انتظار می‌رود که با توجه به ظرفیت ۵۵ میلیون تنی پیش‌بینی‌شده برای تولید فولاد تا افق ۱۴۰۴، نیاز صنعت فولاد به کک سوزنی به حدود ۱۳۵ هزار تن در سال خواهد رسید. با ایجاد واحدهای صنعتی جهت تولید کک در پالایشگاه‌های شازند و بندر عباس، سالانه بیش از ۶۲۰ هزار تن کک اسفنجی و ۷۰ هزار تن کک سوزنی تولید خواهد شد که علاوه بر ارزش اقتصادی آنها، به بهبود کیفیت خروجی پالایشگاه‌ها در تولید نفت کوره نیز کمک خواهد کرد و به کاهش آلودگی محیط زیست منجر می‌شود.
ایده‌های نو برای افزایش ظرفیت انتقال نفت و فرآورده
اما وظایف داخلی صنعت نفت تنها بر پایه افزایش تولید و بهبود کیفیت سوخت منحصر نمی‌شود. بلکه توزیع و پخش فرآورده‌های سوختی نیز نیازمند بهبود و افزایش ظرفیت است.
از آغاز به کار دولت سیزدهم، توافق‌نامه‌های راهبردی به امضا رسیده که هدف آنها، علاوه بر تأسیس واحدهای جدید پالایشی و پتروپالایشی، شامل توسعه شبکه خطوط لوله انتقال نفت و فرآورده‌ها بوده است.
از جمله تفاهم‌نامه‌هایی که می‌توان به آن اشاره کرد، تخصیص منابع مالی برای ساخت خط لوله تابش در دی‌ماه ۱۴۰۰ است. ظرفیت انتقال این خط لوله، ۱۵۰ هزار بشکه فرآورده نفتی در روز is; هدف از ساخت آن تأمین انتقال ایمن و پایدار فرآورده‌های نفتی و سوخت از جنوب کشور به شمال کشور می‌باشد. طول این خط ۹۷۸ کیلومتر بوده و مسیر آن محور رفسنجان – مشهد است.
همچنین در مورد خط لوله پارس نیز، تفاهم‌نامه‌ای برای تأمین منابع مالی آن امضا شده است. این خط لوله با ظرفیت ۷۵ هزار بشکه فرآورده نفتی در روز طراحی شده و تفاهم‌نامه تأمین منابع آن در اسفندماه ۱۴۰۰ به امضا رسیده است. هدف از این خط انتقال، تأمین انتقال ایمن و پایدار فرآورده‌های نفتی و سوخت مصرفی از جنوب به نقاط مرکزی، شرق و شمال شرق کشور است. طول این خطوط ۴۰۰ کیلومتر و مسیر آن محور مهرآران – شیراز است.
بار دیگر به موضوع انتقال و توزیع فرآورده‌ها در مطالب آینده خواهیم پرداخت.