«جوانه‌های ترکمنستان»

قالی ترکمنی تجسم و نماد درونی مردم این سرزمین است. داستان‌های قدیمی ترکمنستان همگی بیانگر این هستند که «آب زندگی مردم ترکمن، اسب فرز او و قالی روحش است». مردم این سرزمین بر این باورند که قالی ترکمن «از سنگی محکم‌تر، و از گل رُز لطیف‌تر است».

ساکنان این سرزمین بر این اعتقادند که قدمت قالی در این نواحی به قرن چهارم و سوم پیش از میلاد (حدود پنج یا شش‌هزار سال پیش) برمی‌گردد و به این موضوع آثار باستان‌شناسان در دره سومبار در بخش جنوب غربی کشور استناد می‌شود.

قالی ترکمنی حالا نمادی دولتی گردیده است؛ در پس‌زمینه عکس رییس‌جمهور کشور، قالی ترکمنی آویخته شده و در پرچم ملی نیز از طرح‌های آن بهره برده شده است.

مقدار اهمیت قالی در ترکمنستان به حدی است که یک روز مخصوص به آن در تقویم ملی این کشور مختص گردیده است.

به همین دلیل، در حدود دو سال بعد از به‌دست آوردن استقلال ترکمنستان، یعنی در سال ۱۹۹۳ میلادی، رییس‌جمهور آن زمان دستوری مبنی بر حفظ، احیاء و توسعه خلاقانه سنت دیرینی که به بافت قالی ترکمن‌ها بازمی‌گردد، صادر کرد؛ اینجا بود که موزه ملی قالی راه‌اندازی شد که حدود یک سال بعد به بهره‌برداری رسید. اکنون می‌توان غنی‌ترین و بزرگ‌ترین مجموعه قالی‌های ترکمنی را در عشق‌آباد مشاهده کرد؛ موزه‌ای که از کوچک‌ترین قالی‌های دستباف دنیا به اندازه ۰.۰۱ متر مربع تا بزرگ‌ترین فرش که وسعتی برابر با ۳۰۱ متر مربع دارد، را به نمایش گذاشته است.

این موزه شامل پنج سالن است که ابتدا بهترین نمونه‌های آثار خود را به نمایش گذاشته‌اند؛ یکی از دو قالی بزرگ این موزه در سال ۱۹۴۱ میلادی بافته شده و ۱۹۴ متر مربع وسعت دارد. این فرش به نشانه استقامت و سختی زندگی مردم در زمان جنگ روسیه تزاری با ترکمن‌ها، به نام «روح مردم ترکمنستان» شناخته شد. همچنین، تصاویری از گذشته این فرش در موزه به نمایش درآمده است که نشان‌دهنده آویزان شدن آن در تالار «بولشوی» مسکو می‌باشد. در واقع، هدف از بافت این فرش یک تُنی، که به صبر چهل زن و دختر اختصاص یافته بود، استفاده از آن به عنوان پرده‌ای در تالار نمایش «بولشوی» مسکو بود و این فرش نخستین قالی بزرگ ترکمن‌ها به حساب می‌آید.

قالی دیگر که به خود می‌بالد، در سال ۲۰۰۳ به عنوان بزرگ‌ترین قالی روی زمین در کتاب گینس ثبت شد. این فرش قرمز با نقشی از استان «آخال» ترکمنستان به ابعاد ۳۰۱ متر (۱۴ در ۲۱.۲ متر) به مناسبت بزرگداشت ده سالگی استقلال کشور از اتحاد جماهیر شوروی در سال ۲۰۰۱ بافته شد. وزن این فرش بیش از یک تن بوده و برای به‌دست آوردن این عظمت هر متر مربع آن با سه هزار و ۳۴ گره زینت یافته است. البته این فرش هم اکنون عنوان «بزرگ‌ترین قالی دنیا» را ندارد؛ چرا که در سال ۲۰۰۷، فرشی ایرانی که برای مسجد ابوظبی به وسعت ۵۶۳۰ متر بافته شد، این عنوان را از آن خود کرد.

ترکمنستان به پنج ولایت تقسیم شده که هر یک، طراحی و رنگ مخصوص به خود را دارند. هر قالی که از یک منطقه خاص آمده، نقش و رنگ غالب آن استان را به خود می‌گیرد. معروف‌ترین نقش هم متعلق به استان «آخال» است که بزرگ‌ترین قالی ترکمنی نیز از همین نقش پیروی می‌کند. پنج نقش کنار هم نماد دوستی و اتحاد را به تصویر می‌کشد.

موزه ملی قالی ترکمنستان که به دلیل مجموعه‌های بزرگ خود مشهور است، در کل حدود دوهزار قالی را در معرض دید قرار داده است. قدیمی‌ترین قالی‌های این موزه به قرن هجدهم میلادی تعلق دارند. آثار دورو و نقش‌برجسته، ارزش این مجموعه را دوچندان کرده است. از جمله فرش‌های به نمایش درآمده، قالیی است که در سال ۱۹۶۸ بافته شده و نمایانگر تمامی قبایل ترکمنستان است تا وحدت بین آن‌ها را به تصویر بکشد. این موزه همچنین فرش‌هایی دارد که به رییس‌جمهور پیشین کشور، نیازوف، اهدا شده است.

در ترکمنستان هر واقعه‌ای نامی بر قالی گذاشته‌است؛ به طور مثال، ترکمنستان در سال ۲۰۱۷ میزبان بازی‌های المپیک بود و هم‌اکنون فرشی در موزه وجود دارد که نماد ورزش‌های آن سال را به تصویر می‌کشد. یا فرشی با نقش و نگار فراوان از ابریشم که آخرین ردیف‌های آن را با رنگ سیاه بافته‌اند، چرا که تمام بافندگان اصلی آن در زلزله سال ۱۹۴۸ جان خود را از دست دادند. بافندگان جدید به احترام آن‌ها، آخرین ردیف‌ها را با نخ سیاه به پایان رسانده‌اند.

بازدید از موزه ملی قالی ترکمن، حدود دو ساعت به طول می‌انجامد. راهنمای موزه، که بانویی با لباس سنتی ترکمن است، در تمام مدت به تفصیل درباره انواع قالی‌ها توضیح می‌دهد که به نظر اکثریت بازدیدکنندگان، نقش و رنگ آن‌ها یکسان به نظر می‌رسد. ولی او تفاوت‌ها و داستان‌های بسیار جالب آن‌ها را بازگو می‌کند. راهنما به گاه‌هایی اجازه می‌دهد تا بازدیدکنندگان بعضی قالی‌ها را لمس کنند، زیرا معتقدند قالی ترکمنی اصالت و طبیعتی دارد که لمس آن به هیچ عنوان به بافت‌ها آسیب نمی‌زند.

بازدید از موزه قواعد خاص خود را دارد؛ به‌طور مثال، نمی‌توان از راهنما عکس گرفت و همچنین عکس‌برداری از تمامی قسمت‌های موزه ممنوع است. معمولاً راهنما به بازدیدکنندگان راهنمایی می‌کند که از کدام قالی‌ها و بخش‌های موزه عکس‌برداری مجاز است.

بسیاری از گردشگران خارجی که به ترکمنستان سفر کرده‌اند، بازدید از موزه ملی قالی را توصیه نموده و به ارزش وقت گذاشتن برای آن تأکید کرده‌اند؛ برخی حتی از واژه «خارق‌العاده» برای توصیف آن استفاده کرده‌اند.