سیاره زمین جلوه‌گاه زیبایی و توازنی مثال‌زدنی است؛ تخیل کنید که کوچک‌ترین موجودات دریایی که غذای نهنگ‌ها به حساب می‌آیند، اگر غیبت داشته باشند، چه آسیب‌هایی به دیگر نقاط دنیا خواهد رسید و پوشش گیاهی از بین خواهد رفت؛ زیرا تمامی گونه‌های حیات‌وحش و گیاهی این سیاره آبی به‌گونه‌ای به هم ارتباط دارند و اگر تنها یک حلقه از زنجیره این ارتباطی ناپدید شود، کل زنجیره به هم می‌ریزد؛ روز چهارم دسامبر به‌عنوان روز حفاظت از حیات وحش برگزیده شده تا به توجه جهانیان، سیاستمداران، چهره‌های مشهور و رسانه‌ها، نسبت به این موضوع اساسی جلب شود که این سیاره زیبا چقدر آسیب‌پذیر است و ما باید برای حفظ آن در راستای بقای انسان تلاش کنیم. این روز سرآغازی است برای تأمل در مورد اهمیت تنوع زیستی این کره خاکی و آگاهی از عواملی که این تنوع را تهدید می‌کند.
به نقل از خراسان، امروز یادآور این است که صدها هزار گونه جانوری و گیاهی به‌دلیل سبک زندگی ما، سیاست‌های نادرست کشورها و ناآگاهی در معرض خطر انقراض قرار دارند. این روز فرصتی است برای فهم این حقیقت که اگر تنوع زیستی به خطر بیفتد و بیماری‌های بین انسان‌ها و حیوانات نزدیک‌تر شوند، پاندمی‌هایی مانند کرونا بار دیگر به سراغ‌مان خواهند آمد، چرا که سیاره فاقد تعادل مورد نیاز است. زمانی که بدون رعایت کرده به تخریب محیط زیست می‌پردازیم، بی‌خبر از آسیب‌هایی هستیم که به خاکی که در برابر سیل از ما محافظت می‌کند، وارد می‌کنیم، و زمانی که با ورود فاضلاب صنعتی به اقیانوس‌ها به نابودی گونه‌ها دامن می‌زنیم، از عواقب ناگوار آن برای خانه آبی‌مان، یعنی زمین، غافلیم.
زمانی که به‌طور خودخواهانه نسبت به گرمایش جهانی و افزایش سطح دریاها بی‌افتیم، درک نمی‌کنیم که زیستگاه جانورانی که در اکوسیستم کره زمین نقش حیاتی ایفا می‌کنند، در معرض خطر قرار دارد. در این گزارش، بررسی کردیم که چگونه به‌عنوان شهروندان عادی و همچنین نقش دولت‌ها در این زمینه مهم است و نگاهی به آینده‌ای که با ادامه این روند برای سیاره رقم خواهد خورد خواهیم داشت.
فاجعه برای حیات وحش
بر اساس آمارهای سازمان ملل، فاجعه برای حیات آغاز گشته است. تأثیرات نابودی گونه‌های گیاهی و جانوری بر زندگی انسان چیست؟
فاجعه برای حیات وحش چه زمانی آغاز شد؟ شاید دریافت پاسخ این سوال بتواند مانع تکرار اشتباهات گذشته شود. حدود شش سال پیش، یک تیم 145 نفره از دانشمندان و متخصصان در گزارشی برای سازمان ملل متحد هشدار دادند که یک میلیون گونه جانوری و گیاهی در خطر نابودی قرار دارند. آن‌ها اشاره کرده‌اند که از هر هشت گونه جانوری و گیاهی در جهان، یکی در معرض تهدید انقراض قرار دارد و این خطر به مراتب بیش از هر چیز دیگری از زمان انقراض دایناسورها دیده نشده است! این آمارها چه پیامدی برای حیات وحش دارند و چه عواقبی به همراه خواهند داشت؟
آمارها فاجعه‌بار هستند!
طبق گزارشی از سازمان ملل، از سال 1970 جمعیت جهان دوسر به همین میزان افزایش یافته، اقتصاد جهانی چهار برابر و تجارت جهانی بیش از ده برابر رشد کرده است. انسان در این جهان در حال گسترش برای تولید مواد غذایی، پوشاک و انرژی، جنگل‌ها بخصوص در مناطق گرمسیری را ویران کرده است. تقریباً 75 درصد از زیستگاه‌های طبیعی و 66 درصد از محیط دریایی به‌علت تغییرات کاربری و فعالیت‌های انسانی از بین رفته‌اند. بر اساس این گزارش، از قرن شانزدهم تاکنون حدود 680 گونه‌ی مهره‌دار منقرض شده‌اند و بیش از 40 درصد دوزیستان، 33 درصد صخره‌های مرجانی و بیش از یک‌سوم پستانداران نیز در معرض نابودی هستند. این ویرانی بی‌سابقه همچنین زیستگاه‌های گیاهی را نیز به شدت تحت تأثیر قرار داده به‌طوری که در یک قرن گذشته، بیش از 90 درصد محصولات بومی و سنتی کشاورزی به‌کلی ناپدید شده‌اند و کاهش کیفیت خاک موجب گردیده است که زمین‌های زیر کشت به طور فزاینده‌ای کم شوند. این کاهش می‌تواند منجر به از دست رفتن رژیم غذایی متنوع شود و با بیماری‌هایی نظیر دیابت، چاقی و سوءتغذیه نیز در ارتباط است.
نابودی طبیعت و شیوع بیماری‌های همه‌گیر
«دیوید اتنبرو»، مستندساز و دانشمند محیط زیست انگلیسی در مستند «انقراض؛ واقعیت‌ها» می‌گوید: «ما امروز همان شهاب سنگی هستیم که دلیل نابودی بسیاری از گونه‌ها است». او بر این عقیده است که انسان با نابودی طبیعت، خود را به خطر می‌اندازد؛ زمانی که حشرات که پایه‌گذار چرخه غذایی هزاران گونه دیگر هستند را از بین می‌برد و زمین را از درختان خالی می‌کند که در واقع محافظان طبیعی ما در برابر سیلاب‌ها هستند. البته تعرض به زیستگاه‌ها، عواقب ترسناک دیگری هم به همراه دارد و یکی از آن‌ها، افزایش احتمال شیوع بیماری‌های همه‌گیر است. پاندمی‌هایی نظیر آنفلوآنزای خوکی، سارس و ابولا، ریشه در ارتباط انسان با محیط‌زیست دارند. واقعیت این است که حیوانات نیز درست مانند انسان‌ها با ویروس‌های مختلفی دست و پنجه نرم می‌کنند و هنگامی که مرز بین ما و آن‌ها از بین برود، این ویروس‌ها به ما منتقل می‌شوند. یکی از دیگر راه‌های ظهور بیماری‌های همه‌گیر، پیشرفت مستمر ما در تجاوز به زیستگاه‌های طبیعی است. گفته شده که 31 درصد بیماری‌ها ناشی از تغییر کاربری زمین است. چگونه؟ خوب، جنگل‌ها که تنوع بیولوژیکی بالایی دارند، هزاران ویروس را در خود جای می‌دهند. به محض اینکه در جنگل‌ها راه‌هایی ایجاد می‌کنیم، خودمان را در معرض خطر قرار می‌دهیم. افرادی که نخستین بار به زیستگاه‌های طبیعی قدم می‌گذارند و حیوانات را شکار می‌کنند، به انتقال ویروس‌ها کمک می‌کنند. ویروس اچ‌آی‌وی نیز به همین شکل به وجود آمد. در زمینه شیوع کووید-19 نیز یکی از نظریه‌ها به خفاش‌های مناطق روستایی چین اشاره دارد و می‌گوید که این ویروس از این طریق منتقل شده است.
نام نجات‌دهنده زمین «انسان» است!
تمامی پیش‌بینی‌های زیست‌محیطی حاکی از آن است که روند رو به کاهش طبیعت تا سال 2050 و بعد از آن ادامه خواهد داشت. تنها در صورتی می‌توان از این فاجعه اکولوژیک جلوگیری کرد که چندین عامل به‌طور بنیادین تغییر یابند. اما سهم ما در این تغییرات چیست و چگونه می‌توانیم به آن کمک کنیم؟
۱. سبک زندگی‌ات را تغییر بده
روش تغذیه کنونی ما نه تنها برای سلامتی خود ما مضر است، بلکه برای کره زمین نیز زیان‌آور است. می‌توانیم با ایجاد تنوع غذایی و تمرکز بر سبزیجات، زندگی سالم‌تری را تجربه کرده و با پیروی از متدهای پایدار کشاورزی، محیط زیست و سیاره‌ی ما را نیز حفظ کنیم. حدود 40 درصد از مواد غذایی تولید شده هدر می‌رود. اگر بتوانیم این اتلاف مواد غذایی و تولید زباله را کاهش دهیم، زنجیره تأمین پایدارتری خواهیم داشت.
۲. مصرف انرژی را تحت کنترل داشته باشید
بسیاری از محصولات مصرفی ما به روش‌هایی تولید می‌شوند که باعث آلودگی هوا، زمین و آب می‌شوند. اقداماتی مانند خاموش کردن چراغ‌های اضافی در منزل، که به صرفه‌جویی در مصرف انرژی می‌انجامد، کاملاً ضروری و ارزشمند است، اما به تنهایی کافی نیست. کنترل مصرف انرژی می‌تواند از منابع آبی و غذایی و زیستگاه‌های حیات وحش محافظت کند.
۳. آگاهی خود را افزایش دهید و دیگران را آگاه کنید
آموزش و اطلاع‌رسانی عمومی می‌تواند درک عمیق‌تری از طبیعت و حیات وحش را ترویج کند. با یادگیری درباره انواع گونه‌ها و ویژگی‌های خاص آن‌ها، می‌توانیم درکی بهتر از دنیای طبیعی پیدا کرده و این احساس مسئولیت را تقویت کنیم و افراد را تشویق به اقدام در جهت حفاظت از حیات وحش و زیستگاه‌ها نماییم.
۴. درخت‌های بومی بکارید
کاشت درختان در باغ‌ها یا هر زمین دیگری از طریق برنامه‌های درختکاری، روش فوق‌العاده‌ای برای حمایت از زیستگاه‌های طبیعی حیوانات است. این اقدام می‌تواند به ایجاد زیستگاه‌ها و منابعی که برای رشد و حفاظت از حیات وحش ضروری‌اند، کمک کند. همچنین، کاشت درختان می‌تواند به جبران کربن منتشر شده از فعالیت‌های انسانی یاری رساند. انتخاب گونه‌های درختی بومی نه‌تنها به جذب کربن کمک می‌کند، بلکه اکوسیستم‌های بومی را بازسازی کرده و از جوامع محلی نیز حمایت می‌کند.
۵. غذا دادن به حیوانات، دلسوزی نیست
حیوانات نیز هرکدام نیازهای غذایی خاص خود را دارند و باید بدانیم که نمی‌توان هر چیزی را در برابرشان گذاشت. این نکته در باغ‌وحش‌ها و سفرها از اهمیت بیشتری برخوردار است و باید توجه داشته باشیم که علاوه بر اینکه به زیستگاه آن‌ها آسیب نرسانیم، وارد قلمرو آن‌ها نشویم و زباله‌ای را نریزیم و اینگونه فقط از روی دلسوزی هر غذایی را به آن‌ها تعارف نکنیم. همین که در طبیعت زباله نگذاریم و بادکنک‌ها را به آسمان نفرستیم، خود کمک بزرگی برای جلوگیری از ورود پلاستیک و میکروپلاستیک به زنجیره حیات آن‌ها است.
معاهدات بین‌المللی برای حفاظت از حیات وحش
حفاظت از حیات وحش و گونه‌های در خطر انقراض باید یکی از اولویت‌های کلیدی دولت‌ها در سطح جهانی باشد. تخریب زیستگاه‌ها، شکار غیرقانونی و تغییرات اقلیمی تهدیدات جدی برای تنوع زیستی به شمار می‌روند. به همین دلیل، قوانین و معاهدات بین‌المللی متعددی وضع شده تا کشورها را به اقدام‌های جدی در این زمینه ملزم کند. در زیر به برخی از مهم‌ترین این معاهدات اشاره می‌شود:
کنوانسیون تجارت بین‌المللی گونه‌های در معرض خطر (CITES) از مهم‌ترین معاهدات بین‌المللی در راستای حفاظت از گونه‌های حیات وحش به شمار می‌رود که در سال 1973 به تصویب رسید. این معاهده کنترل تجارت گونه‌های گیاهی و جانوری در معرض خطر را به عهده دارد. بر اساس این معاهده، دولت‌ها موظفند فهرستی از گونه‌های تحت حفاظت تهیه کرده و به‌روز نگه‌دارند و مجوزهای لازم برای تجارت قانونی صادر کرده و از تجارت‌های غیرقانونی جلوگیری کنند.
کنوانسیون تنوع زیستی (CBD) کنوانسیون تنوع زیستی، که در سال 1992 در اجلاس زمین به تصویب رسید، دولت‌ها را ملزم می‌کند به حفاظت از تنوع زیستی و استفاده پایدار از منابع طبیعی بپردازند. این معاهده تأکید می‌کند که هر کشور باید استراتژی‌های ملی برای حفاظت از زیستگاه‌ها و گونه‌های در معرض خطر تدوین و اجرا کند.
کنوانسیون رامسر، که ایران به‌عنوان یکی از بنیان‌گذاران آن در سال 1971 شناخته می‌شود، وظیفه حفاظت و مدیریت تالاب‌های مهم بین‌المللی را به عهده دارد. تالاب‌ها زیستگاه‌های بسیاری از گونه‌های نادر و در معرض خطر هستند و این معاهده بر استفاده پایدار از آن‌ها تأکید ورزیده است.
کنوانسیون بُن (CMS) به حفاظت از گونه‌های مهاجر اختصاص دارد و دولت‌ها را به همکاری در زمینه حفاظت از مسیرهای مهاجرت و زیستگاه‌های این گونه‌ها ترغیب می‌کند.
وظایف کلیدی دولت‌ها در حفاظت از حیات وحش
وظایف دولت‌ها در حیطه حفاظت از حیات وحش بر اساس چندین منبع و مرجع تعیین می‌شوند که شامل معاهدات بین‌المللی، قوانین ملی کشورها و اصول حقوقی جهانی هستند. در ادامه به تعدادی از این وظایف اشاره می‌شود.
۱. حفاظت از زیستگاه‌ها
دولت‌ها باید با ایجاد مناطق حفاظت‌شده مانند پارک‌های ملی و ذخیره‌گاه‌های طبیعی، زیستگاه گونه‌های در خطر را محافظت نمایند. جلوگیری از تخریب زیستگاه‌ها از طریق کاهش جنگل‌زدایی، مهار توسعه صنعتی غیرمنصفانه و حفاظت از تالاب‌ها امری ضروری است.
۲. مقابله با شکار و تجارت غیرقانونی
شکار غیرقانونی و قاچاق حیوانات یکی از مهم‌ترین تهدیدات علیه گونه‌های حیات وحش محسوب می‌شود. دولت‌ها باید قوانین سفت و سختی برای مقابله با این مسائل تدوین کرده و واحدهای تخصصی مبارزه با جرایم حیات وحش راه‌اندازی کنند تا بتوانند به‌طور مؤثری با شکار و تجارت غیرقانونی گونه‌های در خطر انقراض مقابله نمایند. فن‌آوری‌هایی همچون پهپادها و دوربین‌های نظارتی پیشرفته برای نظارت بر مناطق حفاظت‌شده می‌توانند به این تلاش‌ها کمک کنند.
۳. اجرای برنامه‌های حفاظتی
تکثیر گونه‌های نادر و بازگرداندن آن‌ها به زیستگاه‌های طبیعی یکی از مؤثرترین روش‌های حفاظت از گونه‌های در خطر انقراض است. دولت‌ها باید برنامه‌های حفاظتی جامعی را پیاده‌سازی کرده و از دانش بومی برای مدیریت زیستگاه‌ها استفاده نمایند.
۴. آموزش و آگاهی‌رسانی
افزایش آگاهی عمومی درباره اهمیت تنوع زیستی و تهدیدات موجود، یکی از مسئولیت‌های کلیدی دولت‌ها به شمار می‌آید. همکاری با رسانه‌ها، سازمان‌های غیر دولتی و مدارس می‌تواند به مشارکت عمومی در پروژه‌های حفاظتی کمک کند.
۵. مقابله با تغییرات اقلیمی
تغییرات اقلیمی یکی از بزرگ‌ترین تهدیدات علیه زیستگاه‌های طبیعی است. دولت‌ها باید سیاست‌های کاهش نشر گازهای گلخانه‌ای را به اجرا درآورده و از اکوسیستم‌های آسیب‌پذیر در برابر تغییرات اقلیمی محافظت کنند.
اهمیت همکاری بین‌المللی
چون تهدیدات حیات وحش غالباً دارای ابعاد فراملی هستند، همکاری بین‌المللی ضروری به نظر می‌رسد. دولت‌ها باید با سازمان‌هایی مانند اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت (IUCN) و صندوق جهانی طبیعت (WWF) همکاری کنند. همچنین، گزارش‌دهی منظم به نهادهای بین‌المللی همچون کنوانسیون CITES و CBD از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. محافظت از حیات وحش تنها وظیفه‌ای متعلق به یک کشور نیست؛ بلکه یک چالش جهانی است که به تعهد، همکاری و اقدام مستمر دولت‌ها و مردم نیازمند است. قوانین و معاهدات بین‌المللی همانند CITES و CBD می‌توانند نقشه‌راهی برای حفاظت از گونه‌های در معرض خطر انقراض باشند. حال وظیفه دولت‌هاست که این تعهدات را به‌درستی به انجام برسانند و از تنوع زیستی کره زمین در برابر خطرات محافظت کنند.