«کم خونی» یکی از اختلالات رایج خونی است که افراد در سنین مختلف ممکن است با آن مواجه شوند. عده‌ای از افراد تصور می‌کنند که این اختلال عوارض مهمی ندارد و در پی‌آمدهای بلندمدت، بدن را با مشکل جدی روبرو نمی‌کند. اما پژوهش‌های انجام‌شده توسط برخی دانشمندان نشان می‌دهد که احتمال ابتلا به سرطان در افرادی که دچار فقر آهن هستند، به‌طور معناداری بیشتر از افرادی است که با مشکلات کم خونی دست و پنجه نرم نمی‌کنند. این محققین خاطر نشان کرده‌اند که خطر افزایش سرطان‌های پانکراس، کلیه، کبد و مثانه، تا پنج سال پس از تشخیص کمبود آهن به‌طرز چشمگیری افزایش می‌یابد؛ بنابراین تشخیص به‌موقع و درمان کم خونی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در این مقاله به بررسی روش‌های خانگی برای پیشگیری و درمان کم خونی خواهیم پرداخت.
کم خونی چه زمانی ایجاد می‌شود؟
کم خونی به‌طور خاص زمانی به وقوع می‌پیوندد که بدن فاقد تعداد کافی گلبول‌های قرمز است یا این که گلبول‌های قرمز خون به‌خوبی عمل نمی‌کنند. وظیفه اصلی گلبول‌های قرمز انتقال اکسیژن به تمامی نقاط بدن است. این گلبول‌ها با انتقال اکسیژن به سلول‌ها، انرژی و نیروی مورد نیاز بدن را تأمین می‌کنند. درصورتی‌که گلبول‌های قرمز نتوانند وظیفه خود را به درستی انجام دهند، بدن انرژی لازم برای حفظ عملکرد سالم خود را کسب نخواهد کرد. برخی انواع کم خونی ممکن است به‌صورت موقتی و خفیف بروز کنند، درحالیکه برخی دیگر می‌توانند مادام‌العمر ادامه یابند. عدم درمان به‌موقع این اختلال می‌تواند به سلامت افراد آسیب جدی وارد کند.
علائم و نشانه‌های کم خونی چیست؟
تشخیص سریع کم خونی بایستی با توجه به علائم آن آغاز گردد. علائم و نشانه‌ها در انواع مختلف کم خونی متنوع است، ولی شایع‌ترین آن‌ها شامل خستگی، تنگی نفس و احساس سرما می‌شود. علاوه‌بر این، سرگیجه، ضعف، سردرد، درد زبان، رنگ پریدگی پوست (پوست خشک و یا پوستی که به آسانی کبود می‌شود)، حرکات غیر ارادی در ساق پا (سندرم پاهای بی‌قرار)، افزایش ضربان قلب، ریزش موی شدید، کمبود انرژی و خلق و خوی تنهش نیز از دیگر علائم این اختلال می‌باشد.
کم‌خونی در سطح جهانی چقدر رایج است؟
بیش از دو میلیارد نفر در سطح دنیا به کم خونی مبتلا هستند که این عدد معادل بیش از ۳۰ درصد جمعیت جهان را شامل می‌شود. این بیماری به‌ویژه در کشورهای با منابع محدود رایج است، اما بسیاری از افراد در کشورهای توسعه‌یافته نیز با این مشکل مواجه‌اند. به‌عنوان مثال، در ایالات متحده آمریکا، کم‌خونی در زمره شایع‌ترین اختلالات خونی قرار دارد و آمارها نشان می‌دهد که بیش از ۳ میلیون آمریکایی به این مشکل دچار هستند.
چه افرادی بیشتر در معرض ابتلا به کم‌خونی هستند؟
بر اساس تحقیقات به‌عمل آمده، هر فردی ممکن است به کم‌خونی مبتلا شود، اما گروه‌های زیر بیشتر در معرض خطر قرار دارند:
زنان: از دست دادن خون در حین قاعدگی و زایمان می‌تواند به کم‌خونی منجر شود. افرادی که قاعدگی‌های شدید یا بیماری‌هایی نظیر فیبروم دارند، بیشتر در خطر ابتلا به این اختلال به سر می‌برند.
کودکان در بازه سنی ۱ تا ۲ سال: بدن در حین مراحل جهش رشد نیاز بیشتری به آهن دارد.
نوزادان: معمولاً پس از اینکه کودک از شیر گرفته می‌شود و به سمت غذای جامد حرکت می‌کند، به مقدار کمتری آهن دریافت می‌کند.
افراد بالای ۶۵ سال: این گروه به‌دلیل عدم دریافت رژیم غذایی غنی از آهن و مشکل برخی بیماری‌های مزمن، در خطر ابتلا به کم‌خونی قرار دارند.
افرادی که داروهای رقیق‌کننده خون مصرف می‌کنند: این دسته شامل داروهایی نظیر آسپیرین، کلوپیدوگرل، وارفارین و محصولات هپارین هستند و بیشتر در معرض خطر کم‌خونی قرار دارند.
انواع مختلف کم خونی
چندین نوع کم خونی وجود دارد که هر یک به نوعی موجب کاهش تعداد گلبول‌های قرمز در خون می‌شود. این کاهش ممکن است به علت هموگلوبین پایین و یا ناکارآمدی هموگلوبین‌ها صورت گیرد. همچنین ممکن است در برخی حالات، بدن به اندازه کافی گلبول‌های قرمز تولید نکند یا این که گلبول‌های قرمز به‌سرعت تجزیه شوند.
چگونه می‌توان از ابتلا به کم خونی پیشگیری کرد؟
با اینکه کم خونی شیوع بالایی دارد، اما افراد سالم به‌راحتی می‌توانند با پیروی از یک رژیم غذایی متعادل و پر از مواد غذایی فرآوری‌نشده از بروز آن جلوگیری کنند. برخی مواد غذایی لازم در این رژیم شامل:
۱- جگر: جگر گاو و گوسفند یکی از منابع غنی آهن، ویتامین B ۱۲ و انواع مواد معدنی دیگر است. مصرف جگر چه به‌صورت خام و چه پخته می‌تواند به کاهش علائم کم خونی و درمان آن کمک کند.
۲- غذاهای سرشار از ویتامین C: اگرچه خوردن منابع غنی از آهن اهمیت دارد، ولی در صورتی‌که این ماده به درستی جذب نشود، تأثیری در کاهش علائم کم خونی نخواهد داشت. ویتامین C یکی از مواد کلیدی است که به جذب آهن از سوی بدن کمک می‌کند. بنابراین بهتر است در کنار غذاهای غنی از آهن مانند جگر، از منابع ویتامین C چون گوجه‌فرنگی، فلفل یا توت‌فرنگی نیز استفاده شود.
۳- بهره‌گیری از شیرین‌کننده‌های طبیعی (به مقدار کم): نوع‌های مختلفی از شیرین‌کننده‌های طبیعی نظیر شیره انگور، توت و خرما و همچنین عسل می‌توانند به عنوان جایگزینی مناسب برای شکر در رژیم افراد دچار کم خونی قرار گیرد. مصرف شکر و قندهای مصنوعی مانع جذب آهن می‌شود، به همین دلیل با جایگزینی آن‌ها با شیرین‌کننده‌های طبیعی می‌توان به جذب بهتر آهن در بدن کمک کرد. به یاد داشته باشید که نباید در مصرف این مواد زیاده‌روی کرد.
۴- سبزیجات سبز و برگ‌دار: این سبزیجات منبعی غنی از آهن و اسیدفولیک هستند. لازم به ذکر است که برخی از آن‌ها نظیر اسفناج خام دارای اسید اگزالیک هستند که می‌تواند جذب آهن را کاهش دهد، بنابراین بهتر است این سبزیجات به‌صورت پخته شده مصرف شوند.
مهم‌ترین وعده غذایی برای مبتلایان به کم خونی
صبحانه به‌عنوان یکی از مهم‌ترین وعده‌های غذایی مطرح است و به‌ویژه افراد مبتلا به کم خونی باید به این وعده اهمیت دهند. با مصرف یک صبحانه غنی از آهن می‌توان از وقوع کم‌خونی و کمبود آهن در بدن جلوگیری کرد. همچنین گنجاندن مواد غذایی غنی از آهن در سایر وعده‌ها نیز می‌تواند به افزایش سطح آهن بدن کمک کند. توصیه می‌شود قهوه یا چای را چند ساعت قبل یا بعد از صرف صبحانه بنوشید تا از اختلال در جذب آهن جلوگیری شود.
مواد غذایی مفید برای پیشگیری و درمان کم‌خونی
برای مقابله با کم‌خونی، به نکات زیر توجه کنید:
۱- از مصرف غذاهای غنی از آهن در کنار غذاها یا نوشیدنی‌هایی که جذب آهن را مختل می‌کنند، پرهیز کنید. این نوشیدنی‌ها و مواد غذایی شامل قهوه، چای، تخم‌مرغ، غذاهای دارای اگزالات و مواد غذایی سرشار از کلسیم می‌شوند.
۲- برای بهبود جذب آهن، غذاهای غنی از آهن را همراه با مواد غذایی سرشار از ویتامین C مانند پرتقال، گوجه‌فرنگی یا توت‌فرنگی مصرف کنید.
۳- می‌توانید برای بهبود جذب آهن، غذاهای غنی از آهن را با مواد غذایی حاوی بتاکاروتن مانند زردآلو، فلفل قرمز و چغندر ترکیب کنید.
۴- سعی کنید در طول روز انواع مواد غذایی دارای آهن را مصرف کنید تا میزان آهن دریافتی خود را افزایش دهید.
۵- برای افزایش جذب آهن، سعی کنید تا حد امکان غذاهای حاوی آهن هِم و غیرهِم را با هم مصرف کنید.
۶- برای تقویت تولید گلبول‌های قرمز در بدن، غذاهای غنی از فولات و ویتامین B ۱۲ را به رژیم غذایی خود اضافه کنید.
بهترین آجیل برای پیشگیری و درمان کم خونی
آجیل و مغزها یکی دیگر از منابع معتبر و سرشار از آهن هستند و پزشکان به بیماران مبتلا به کم خونی توصیه می‌کنند که این مواد را به رژیم غذایی خود اضافه کنند. سعی کنید روزانه بین ۲ تا ۳ عدد از مغزهایی مانند پسته خام، بادام، گردو، بادام هندی و فندق مصرف کنید.
توجه داشته باشید که آجیل‌ها دارای پروتئین، فیبر، چربی‌های مفید، ویتامین‌ها، مواد معدنی و آنتی‌اکسیدان‌ها و ترکیبات گیاهی سودمند نیز هستند. به خاطر داشته باشید که برشته کردن آجیل‌ها ممکن است به ارزش غذایی آن‌ها آسیب برساند، بنابراین بهتر است از آجیل‌های خام برای درمان کم خونی استفاده کنید.