طبق گزارش خبرنگار مهر، تجهیزات آزمایشگاهی و زیرساخت‌های پژوهشی در پیشبرد تحقیقات علمی از اهمیت بالایی برخوردار هستند و بدون وجود دستگاه‌ها و زیرساخت‌های مطلوب، امکان انجام آزمایش‌های دقیق و قابل اطمینان وجود نخواهد داشت که این امر می‌تواند به کاهش کیفیت داده‌ها در پژوهش‌ها منجر گردد. علاوه بر این، آزمایشگاه‌های مجهز به‌عنوان فضایی برای جذب پژوهشگران، گسترش همکاری‌های علمی و آموزش نیروی متخصص عمل می‌کنند.
در سال‌های اخیر، دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌های ایران با چالش‌هایی در زمینه زیرساخت‌های آزمایشگاهی دست و پنجه نرم کرده‌اند. یکی از بزرگ‌ترین دغدغه‌ها کمبود منابع مالی برای تعمیر و تجهیز آزمایشگاه‌ها به‌حساب می‌آید. به دلیل مشکلات ناشی از تورم و کاهش ارزش پول ملی، اعتبارات تعیین‌شده در بودجه‌های سالانه پاسخگوی نیازهای دانشگاه‌ها برای تهیه تجهیزات جدید و به‌روز نیستند. از طرف دیگر، فرسودگی تجهیزات موجود هم خود به محدودیت‌های تازه‌ای منجر می‌شود.
در همین راستا، در اسفند ماه سال ۱۴۰۱، مجوز برداشت ۱۰۰ میلیون یورو از صندوق توسعه ملی برای تقویت تجهیزات آزمایشگاهی و زیرساخت‌های پژوهشی صادر شد. در سال ۱۴۰۲، پس از تخصیص این مبلغ، حدود ۱۰ میلیون یورو از آن به‌منظور تسویه بدهی دانشگاه‌ها به پایگاه‌های اطلاعاتی در نظر گرفته شد و باقی‌مانده آن بین دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها توزیع گردید. اما با وجود این اقدامات، به نظر می‌رسد که این منابع نتوانسته‌اند مشکلات را به طور کامل رفع کنند و دانشگاه‌ها هنوز درگیر کمبودهای جدی تجهیزات هستند.
به همین دلیل از دکتر پیمان صالحی؛ دبیرکل شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری (عتف) و معاون پژوهشی وزیر علوم درباره احتمال تخصیص منابع جدید برای توسعه زیرساخت‌های پژوهشی سؤال کردیم.
در تلاش برای دریافت مبالغ جدید از صندوق توسعه ملی هستیم
دکتر پیمان صالحی در گفت‌وگو با خبرنگار مهر در خصوص جذب منابع جدید از صندوق توسعه ملی بیان کرد: در روزهای اخیر اقدامات لازم برای کسب منابع از صندوق توسعه ملی انجام شده است. دلیل این پیگیری‌ها آن است که وقتی مبلغی در قانون بودجه تصویب می‌شود، امکان تغییر، افزایش یا کاهش آن به‌هیچ‌وجه وجود ندارد. قانون بودجه، در واقع بودجه‌ای است که در کشور در حال اجراست و اگر بخواهیم مالی برای تجهیزات آزمایشگاهی فراتر از بودجه‌های جاری کشور و وزارت علوم در نظر بگیریم، تنها منبع موجود، صندوق توسعه ملی می‌باشد.
وی ادامه داد: دکتر سیمایی صراف؛ وزیر علوم در این خصوص پیگیری‌های مؤثری را انجام داده‌اند. مکاتباتی در این زمینه صورت گرفته و گزارش‌های مکتوب و حضوری نیز به رئیس‌جمهور ارائه شده است. امیدواریم مانند دو سال گذشته که این پیگیری‌ها نتیجه‌بخش بود، بتوانیم از منابع صندوق توسعه ملی برای تأمین تجهیزات بهره‌برداری کنیم.
دبیرکل شورای عالی عتف در ارتباط با وضعیت انتشار مقالات علمی کشور اذعان داشت: تعداد مقالات کشور در سال ۲۰۲۴ نسبت به سال ۲۰۲۳ افزایش یافته، اما باید در سوابق پیشرفت کشورهای رقیب خود، با شتاب بهتری حرکت کنیم. اگرچه از نظر تعداد مقالات به افت دچار نشده‌ایم، ولی رتبه ما به طور چشمگیری کاهش یافته است.
فرسودگی تجهیزات آزمایشگاهی؛ عاملی برای رکود علمی کشور
وی با اشاره به اینکه یکی از عمده‌ترین دلایل رکود علمی و عدم بهبود رتبه علمی کشور ضعف زیرساخت‌های آزمایشگاهی و پژوهشی است، اظهار داشت: بخشی از این ضعف بنیادی است و در سایر موارد، تجهیزات پیشرفته وجود دارد اما به دلیل فرسودگی قابلیت‌های لازم را از دست داده‌اند.
به بیان صالحی؛ دو سال گذشته مبلغی که از صندوق توسعه ملی به این حوزه اختصاص یافته و به دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها انتقال داده شده، مؤثر بود، اما رقم آن چندان بالا نبود.
عدم وجود برخی تجهیزات آزمایشگاهی، مانع انتشار مقالات ماست
معاون پژوهشی وزیر علوم با تأکید بر اهمیت وجود زیرساخت‌ها و تجهیزات آزمایشگاهی در فرایند انتشار مقالات علمی خاطرنشان کرد: در حال حاضر، در صورتی که برخی تجهیزات در آزمایشگاه‌های ما در دسترس نباشند، امکان انتشار مقاله‌ای وجود ندارد. به‌دنبال سخت‌گیری‌های موجود، مجلات بین‌المللی حاضر نیستند مقالات تحقیقاتی که با تجهیزات قدیمی تهیه شده‌اند را منتشر سازند. بنابراین این موضوع نیز به‌عنوان یکی از عوامل رکود علمی کشور در سال‌های اخیر مطرح می‌شود.
نبود زیرساخت‌های مناسب، سبب ناامیدی پژوهشگران می‌شود
وی افزود: در برخی موارد، عدم وجود زیرساخت‌های مناسب تحقیقاتی می‌تواند موجب ناامیدی برای پژوهشگران گردد. ما دارای پژوهشگران فوق‌العاده‌ای هستیم که با وجود تمامی محدودیت‌ها در ایران فعالیت می‌کنند، اما زمانی که تجهیزات مناسبی در دسترس نباشد، احتمال دارد به کشورهایی جذب شوند که تجهیزاتی با کیفیت در اختیار آنها قرار می‌دهند و آنها قادر خواهند بود با راحتی بیشتری به پژوهش‌های خود ادامه دهند.
صالحی در خصوص راهکارهای غیرمالی برای حل این مشکل گفت: یکی از راه‌حل‌هایی که ما به آن فکر می‌کنیم این است که تلاش کنیم با کشورهای دوستان و همسایه، تجهیزات آزمایشگاهی را به اشتراک بگذاریم. در برخی زمینه‌ها ما دارای تجهیزات خوبی هستیم و در برخی دیگر آنها از تجهیزات مناسبی بهره‌مندند؛ اما در هر صورت زمانی که راه‌های دسترسی به تجهیزات گسترده باشد، سرعت محققین در انجام تحقیق کاهش خواهد یافت.
وضعیت آزمایشگاه‌های آموزشی نیز نامناسب است
وی در پاسخ به اینکه چقدر از صندوق توسعه ملی برای تأمین تجهیزات آزمایشگاهی و زیرساخت‌های پژوهشی نیاز است، اظهار داشت: نیاز ما به طوری واضح و روشن است که محدودیتی ندارد، زیرا دانشگاه‌های ما سال‌هاست که با این مسأله روبه‌رو هستند.
دبیرکل شورای عالی عتف با اشاره به اهمیت آزمایشگاه‌های آموزشی تصریح کرد: علاوه بر مشکلاتی که آزمایشگاه‌های تحقیقاتی با آن مواجهند، وضعیت آزمایشگاه‌های آموزشی که عمدتاً محل تربیت دانشجویان هستند، نیز از نظر تجهیزات مطلوب نیست. بنابراین همواره باید اعتبارات به پژوهش اختصاص یابد، اما نگاه ویژه‌ای به آزمایشگاه‌های آموزشی نیز ضروری است.