زخم‌هایی که به سرطان پیشرفت می‌کنند

در ماه‌های اخیر، پس از فوت مرتضی پاشایی به خاطر سرطان معده، رسانه‌ها و مطبوعات به ارائه مقالات و برنامه‌های زیادی در خصوص این بیماری، علائم آن، روش‌های پیشگیری و درمان پرداختند. اگر شما هم این مقالات را مطالعه کرده‌اید، متوجه خواهید شد که زخم معده به عنوان یکی از عوامل خطر مرتبط با سرطان معده شناخته می‌شود.

مشخص شده که اگر زخمی به مدت سه ماه تحت درمان دارویی قرار نگیرد، نیاز به بررسی دقیق‌تری دارد و ممکن است جراحی لازم باشد تا خطر ابتلا به سرطان معده کاهش یابد. اما آیا واقعاً این مسئله صحیح است؟ این زخم چگونه به وجود می‌آید و نشانه‌های آن چیست؟ همچنین چه راهکارهایی برای پیشگیری از بروز آن وجود دارد؟ دکتر ناصر ابراهیمی دریانی، فوق‌تخصص بیماری‌های گوارشی و کبد و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران، در این باره توضیحاتی ارائه می‌دهند.

زخم اثنی عشر؛ شایع‌تر از زخم معده

زمانی که از زخم صحبت می‌شود، اکثر افراد به یاد زخم معده می‌افتند در حالی که زخم اثنی‌عشر یا دوازدهه (قسمت ابتدایی روده باریک) بسیار شایع‌تر از زخم معده است. برخی افراد حتی این دو را معادل یکدیگر می‌دانند، اما این کاملاً نادرست است. زخم اثنی‌عشر به طور معمول در مردان بیشتر از زنان رایج است و به طور میانگین ۱۰ تا ۲۰ سال زودتر نسبت به زخم معده بروز می‌کند. همچنین افرادی که دارای گروه خونی O هستند، به این نوع زخم بیشتر مبتلا می‌شوند.

علامت اصلی آن معمولاً دردی است که به طور خاص در زمان گرسنگی در ناحیه معده احساس می‌شود. به عنوان مثال، ممکن است فردی در نیمه شب به خاطر سوزش و درد معده بیدار شود و با نوشیدن یک فنجان شیر یا خوردن یک تکه نان، درد خود را تسکین دهد. متأسفانه، گاهی بیمار با اولین نشانه‌های زخم، همچون استفراغ خونین یا مدفوع سیاه‌رنگ، به اورژانس مراجعه می‌کند و پس از انجام بررسی‌ها و آندوسکوپی، مشخص می‌شود که زخم اثنی‌عشر دارد. در بعضی موارد، زخم ممکن است برای مدت طولانی در اثنی عشر باقی بماند و منجر به تنگی شود، به طوری که فرد یک تا سه ساعت پس از غذا خوردن دچار نفخ و استفراغ گردد، چون غذا در معده‌اش باقی می‌ماند.

علاوه بر این، زخم اثنی‌عشر، به‌ویژه در مردان بالای ۴۰ تا ۴۵ سال ممکن است به صورت سوراخ شدن خودش را نشان دهد که در این حالت بیمار با درد بسیار شدیدی مواجه می‌شود. از سوی دیگر، زخم معده نسبت به زخم اثنی‌عشر بیشتر در خانم‌ها شایع است، اما پس از دوران یائسگی، شیوع آن در خانم‌ها و آقایان برابر می‌شود. به علاوه، زخم معده معمولاً پس از غذا خوردن با علائمی نظیر درد، سوزش و ترش کردن همراه است و ممکن است با عارضه‌هایی چون خونریزی یا سوراخ شدن خود را نشان دهد.

مسکن‌ها به معده آسیب می‌زنند!

امروزه به دلیل استفاده بیش از حد از داروهای مسکن مانند دیکلوفناک، بروفن و آسپرین، شیوع زخم معده به طرز قابل توجهی افزایش یافته است. همچنین با بالا رفتن سن، عوارض ناشی از مصرف مسکن‌ها در بدن تشدید می‌شود. این مسأله به این دلیل است که جدار معده دارای یک سد معدنی یا لایه‌ای ژلاتینی است که می‌تواند از نفوذ اسید جلوگیری کند و pH آن قلیایی است. داروهای مسکن، سنتز پروستاگلاندین را تحت تأثیر قرار می‌دهند. پروستاگلاندین، از لایه ژلاتینی معده حفاظت می‌کند و موجب افزایش خونرسانی و ترمیم سلول‌ها می‌شود.

بنابراین زمانی که این داروها مورد استفاده قرار می‌گیرند، با مهار فرآیند سنتز پروستاگلاندین، لایه مدافع معده تضعیف شده و جریان خونرسانی به آن کاهش می‌یابد. در نتیجه، اسید به داخل مخاط معده نفوذ کرده و زخم شکل می‌گیرد. زخم ناشی از مصرف مسکن غالباً بدون علامت و بدون درد است و نخستین نشانه آن ممکن است خونریزی باشد. بارها مشاهده شده که افراد به دنبال مصرف یک دوز مسکن دچار خونریزی شده و به اورژانس مراجعه کرده‌اند، بدون اینکه هیچ دردی داشته باشند.

داروهای ممنوعه برای زخم معده

بسیاری از افراد می‌پرسند که آیا مصرف داروهای مسکن همزمان با غذا یا استفاده از فرم‌های روده‌ای یا تزریقی این داروها می‌تواند از بروز زخم جلوگیری کند؟ پاسخ منفی است. هرچند مسکن‌ها به صورت موضعی در معده عوارضی ایجاد می‌کنند، اما پس از جذب نیز موجب افزایش سطح گاسترین در خون می‌شوند و به این طریق می‌توانند عوارضی را در بخش‌های مختلف بدن ایجاد نمایند.

حتی فرم تزریقی این داروها نیز هم توانایی ایجاد زخم معده را دارد و مثلاً شیاف دیکلوفناک ممکن است موجب زخم در ناحیه رکتوم شود. بنابراین، افرادی که به زخم معده یا اثنی‌عشر مبتلا هستند، باید این موضوع را با پزشک خود در میان بگذارند تا از تجویز این داروها برای آن‌ها جلوگیری شود.

میکروبی که خطر سرطان را بالا می‌برد!

عفونت باکتری «هلیکوباکتر پیلوری» یکی دیگر از عوامل مؤثر در بروز زخم معده و اثنی‌عشر است. معمولاً حدود ۱۰ درصد از مبتلایان به این عفونت دچار زخم اثنی‌عشر و در حد کمتری زخم معده می‌شوند. حدود یک درصد از این افراد نیز ممکن است به سرطان معده مبتلا شوند. افرادی که به زخم معده مبتلا هستند، اگر به عفونت هلیکوباکتر پیلوری دچار شوند، باید ۱۰ روز تحت درمان همزمان با سه نوع آنتی‌بیوتیک قرار گیرند تا این میکروب به طور کامل از بدن‌شان خارج گردد.

آلودگی به این باکتری معمولاً از دوران کودکی در کشور ما آغاز می‌شود؛ یعنی زمانی که در خاک بازی می‌کنیم. مطالعات نشان می‌دهند که بالغ بر ۸۰ درصد از افراد بالای ۵۰ سال به این میکروب آلوده هستند، اما لازم نیست که همه این افراد به دنبال حذف این باکتری از بدن خود باشند؛ تنها در صورت وجود زخم یا سابقه خانوادگی سرطان معده، درمان با آنتی‌بیوتیک الزامی می‌شود. خوشبختانه امروزه به علت رعایت بهداشت، آلودگی به هلیکوباکتر پیلوری و بروز زخم‌های معده و اثنی‌عشر در کشور به تدریج کاهش می‌یابد.

آزمایش خون فایده‌ای ندارد؟!

بسیاری از افراد مبتلا به هلیکوباکتر پس از درمان، با انجام آزمایش خون متوجه می‌شوند که سطح آنتی‌بادی هلیکوباکترشان پایین نیامده و حتی ممکن است افزایش یافته باشد.

بنابراین، با نگرانی به پزشک مراجعه کرده و تصور می‌کنند که درمان نشده‌اند. در حالی که باید بدانند که ارزیابی سرم خون در شناسایی این باکتری اهمیت چندانی ندارد و تشخیص آلودگی با هلیکوباکتر از طریق آزمایش مدفوع، تست تنفسی یا آندوسکوپی و بیوپسی از معده انجام می‌شود. از سوی دیگر، اگر بیمار دچار زخم اثنی‌عشر یا معده باشد و تحت درمان آنتی‌بیوتیکی برای هلیکوباکتر قرار گیرد، حداقل شش ماه طول می‌کشد تا تیتراژ آنتی‌بادی این باکتری در سرم خون او کاهش یابد.

اگر گروه خونی‌تان A است. . .

سرطان معده در افرادی با گروه خونی A شایع‌تر است. البته هنوز ژن خاصی برای آن شناسایی نشده اما این نوع سرطان در برخی خانواده‌ها بیشتر مشاهده می‌شود. همچنین با توجه به اینکه یک درصد از بیماران مبتلا به هلیکوباکتر پیلوری دچار سرطان معده می‌شوند، اگر در بستگان نزدیک شما سابقه سرطان معده وجود دارد، باید حتماً این میکروب را از بدن‌تان ریشه‌کن کنید، اما این‌طور نیست که هر شخصی که این میکروب را داشته باشد، سرطان بگیرد و به‌هیچ وجه نباید این دیدگاه ترسناک را به جامعه منتقل کرد.

بیش از سه وعده غذا نخورید!

یكی از باورهای نادرست رایج این است که افرادی که به زخم معده و اثنی‌عشر مبتلا هستند، بهتر است به‌جای سه بار غذا خوردن در پنج نوبت غذا مصرف کنند. این تفکر نه تنها تاثیری بر بهبود زخم ندارد، بلکه باعث افزایش اسیدیته معده می‌شود، زیرا در هر بار غذا خوردن معده اسید ترشح می‌کند. بنابراین، مصرف سه وعده غذا در روز برای این افراد مناسب‌تر است.

زخم معده چه زمانی سرطانی می‌شود؟!

بیماران اغلب سؤال می‌کنند که آیا زخم معده و اثنی‌عشر ممکن است به سرطان تبدیل شود؟ در مورد زخم‌های اثنی‌عشر، هرگز چنین موضوعی مطرح نیست و معمولاً نیازی به بیوپسی و آندوسکوپی مجدد وجود ندارد، چون زخم با درمان دارویی بهبود می‌یابد. اما در مورد زخم‌های معده، مخصوصاً اگر ناشی از مصرف مسکن‌ها نبوده باشند، حتماً باید از اطراف آن‌ها پنج بیوپسی انجام گیرد.

هر چه زخم معده بزرگ‌تر باشد، خطر بدخیمی نیز بیشتر می‌شود، اما زخم‌هایی که به واسطه مصرف داروهای مسکن پدید آمده‌اند، خطر بدخیمی ندارند. به‌طور کلی، افرادی که به‌دلیل زخم معده تحت درمان هستند، باید بعد از حدود ۲.۵ تا ۳ ماه دوباره آندوسکوپی شوند تا از بهبودی کامل زخم اطمینان حاصل شود.

فلفل معده را زخم نمی‌کند!

برخلاف باور عمومی، مصرف غذاهای تند و پر ادویه موجب بروز زخم معده و اثنی‌عشر نمی‌شود؛ برای مثال، در کشور هند که مصرف ادویه در آن بسیار بالاست، تعداد زخم‌ها زیاد نیست. در واقع، باید بین «سوء هاضمه» و «زخم» تفاوت قائل شد. فلفل، ادویه‌ها و ترشی‌ها ممکن است اندکی باعث سوزش معده شوند، اما این امر مدرکی دال بر ابتلا به زخم معده نیست.

حتی این نظر که مصرف فلفل و ادویه می‌تواند باعث بروز زخم‌های گوارشی شود نیز نادرست است، اما در عوض استرس و تنش‌های روحی می‌توانند موجب بدتر شدن زخم و خطر خونریزی شوند. لذا، افرادی که دارای زخم‌های گوارشی هستند، باید برای جلوگیری از عود زخم در محیطی آرام و دور از تنش زندگی کنند.

برنج دودی، سوسیس و کالباس؛ سه عامل خطر

یکی از عوامل مؤثر در بروز سرطان معده، عادات غذایی است. مواد غذایی کهنه و نمک سودشده می‌توانند ریسک ابتلا به این نوع سرطان را افزایش دهند. نیترات نیز اگر در فرآورده‌هایی مانند سوسیس و کالباس فراتر از حد مجاز استفاده شود، ممکن است خطر سرطان معده را بالا ببرد. این واقعیت وجود دارد که نیترات در بدن توسط باکتری‌های دهان و دستگاه گوارش به نیتریت تبدیل می‌شود.

نیتریت ماده‌ای سرطان‌زا به نام نیتروزامین تولید می‌کند. نگهداری مواد غذایی، به ویژه گوشت‌های نمک‌سود شده در مکان‌های مرطوب مانند سرداب‌ها نیز می‌تواند به تولید نیتروزامین کمک کند. از این رو، نظریه نادرستی وجود دارد مبنی بر اینکه مواد غذایی قدیمی‌تر از نظر سلامتی بهتر و سالم‌تر هستند. به یاد داشته باشید هرچه مدت زمان نگهداری مواد غذایی بیشتر باشد، خطر سرطان‌زایی آنها نیز افزایش می‌یابد. فرآیند دودی کردن برخی مواد غذایی نظیر ماهی و برنج نیز به‌شرطی که از حد مجاز فراتر رود، خطر ابتلا به سرطان معده را افزایش می‌دهد.

نارنگی خطر سرطان معده را کاهش می‌دهد!

یکی دیگر از عوامل مهم در ایجاد سرطان معده، کمبود سلنیوم، ویتامین E و آنتی‌اکسیدان‌هاست. سبزیجات و میوه‌های تازه، به ویژه مرکبات، غنی از آنتی‌اکسیدان‌هایی هستند که می‌توانند از بروز سرطان معده جلوگیری کنند. به واقع، یکی از مباحث مفید امروزه، تأثیر ویتامین C با دوز بالا بر روی سرطان معده است. لذا هرچقدر میوه‌های مرکبات بیشتری مصرف کنید، به حفظ سلامتی خود کمک بیشتری می‌نمایید.

چاقی، سیگار و مواد مخدر؛ مثلث مرگ!

چاقی ریسک ابتلا به چندین نوع سرطان از جمله سرطان قسمت ابتدایی معده، کبد، رحم، کولون و لوزالمعده را افزایش می‌دهد. سیگار کشیدن نیز احتمال ابتلا به ۳۰۰ نوع سرطان، از جمله سرطان معده، را بالا می‌برد. مصرف مواد مخدر نظیر ناس که در برخی جوامع روستایی ایران شایع است، می‌تواند موجب التهاب و تحریک معده شود.

تریاک نیز می‌تواند خطر ابتلا به سرطان‌های ناحیه فوقانی دستگاه گوارش و لوزالمعده را افزایش دهد. همچنین استفاده از فضولات حیوانات به عنوان سوخت و گرما می‌تواند احتمال بروز سرطان معده را بالا ببرد. این عمل بیشتر در روستاها رایج است و منجر به تولید هیدروکربن‌های آروماتیک و سرطان‌زا می‌شود؛ مانند دود حاصل از خودروها و آلودگی‌های هوا.

 اگر سابقه جراحی معده دارید…

جراحی‌های معده نیز از دیگر عوامل موثر در بروز سرطان معده به حساب می‌آیند. به‌عنوان مثال، افرادی که به دلیل زخم اثنی‌عشر یا معده زیر تیغ جراحی «گاستروژنوستومی» قرار گرفته‌اند و بخشی از معده آنان به روده‌شان متصل شده، در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به سرطان معده قرار دارند. پولیپ‌های معده نیز به‌خصوص اگر بزرگ‌تر از ۱.۵ تا ۲ سانتی‌متر باشند، خطر ابتلا به سرطان معده را افزایش می‌دهند. تحلیل و آتروفی مخاط معده نیز از عوامل خطر به شمار می‌رود.

سرطان معده در کدام استان‌ها بیشتر است؟

اردبیلی‌ها در خطر بیشتری هستند!

سرطان معده چهارمین سرطان شایع در جهان و دومین علت مرگ ناشی از سرطان‌ها به حساب می‌آید. دکتر دریانی می‌گوید، در ایران نیز این نوع سرطان به‌عنوان شایع‌ترین سرطان دستگاه گوارش شناخته می‌شود. همچنین دومین سرطان رایج در مردان و چهارمین سرطان در زنان ایرانی است. آمارها نشان می‌دهد که از هر ۱۰۰ هزار مرد تقریباً ۴۹.۱ درصد و از هر ۱۰۰ هزار زن حدود ۲۵ درصد به سرطان معده مبتلا می‌شوند. علاوه بر این، سرطان معده حدود ۲۲ درصد از مرگ‌ها ناشی از سرطان در ایران را به خود اختصاص می‌دهد.

در سطح جهانی، سه منطقه که بالاترین میزان ابتلا به سرطان معده را دارند شامل چین، روسیه و ایران هستند. در ایران نیز شیوع سرطان معده در مناطقی نظیر اردبیل بیشتر است؛ زیرا مردم این منطقه به طور ویژه‌ای هم اضافه وزن دارند و هم مقدار قابل توجهی گوشت قرمز مصرف می‌کنند. استان‌های گلستان، آذربایجان شرقی و تهران نیز دارای آمار بالایی از سرطان معده هستند.

درد معده و سوء هاضمه را جدی بگیرید!

در مورد علائم بالینی، سرطان معده معمولاً در ابتدا تنها باعث سوء هاضمه، درد خفیف معده، بی‌اشتهایی، کاهش وزن، سیری زودرس و ترش کردن می‌شود. اگر فردی با این علائم مواجه است، به ویژه اگر بالای ۴۵ سال سن دارد، حتماً باید آندوسکوپی انجام دهد.

متأسفانه, در ایران مردم عموماً دیر به پزشک مراجعه می‌کنند؛ یعنی معمولاً وقتی مراجعه می‌کنند که腹部 آن‌ها آب آورده و سرطان به ناحیه صفاق و کبد منتقل گردیده است. بنابراین، هر زمانی که علائم گوارشی و سوء هاضمه را تجربه کردید، حتماً به پزشک مراجعه نمایید. تشخیص سرطان معده از طریق آندوسکوپی انجام می‌شود.