در این مقاله قصد داریم به بررسی سازهای کمتر شناخته‌شده بپردازیم، کاربردهای آن‌ها را کشف کنیم و دریابیم که چه جایگاهی در موسیقی سنتی ایران دارند.
شما چه اطلاعاتی درباره سازهای نادر و کمتر شناخته‌شده ایرانی دارید؟
زیبایی و ظرافت موسیقی سنتی ایران به سازهای خاص و منحصر به فرد آن بازمی‌گردد، که شاید نام برخی از آن‌ها را نشنیده باشید. این سازها هرکدام داستانی منحصر به فرد و کاربرد خاصی دارند و نواهایی از دل تاریخ و فرهنگ باستانی ایران به گوش می‌رسانند. در این مقاله به بررسی این سازهای ناشناخته می‌پردازیم و نقش آن‌ها را در موسیقی سنتی ایران بررسی خواهیم کرد.
سازهای نادر موسیقی ایران که ممکن است نشناسید
ایران دارای سازهای سنتی گوناگونی است که هر کدام به‌طور عمیق در موسیقی این سرزمین ریشه دارند. برخی از این سازها، که تاریخچه‌ای طولانی دارند، به دلیل رویدادهای تاریخی و… در دیگر کشورها مانند تاجیکستان، افغانستان و سایر مناطق به ثبت رسیده‌اند. اما حقیقت این است که این سازها ریشه در فرهنگ ایران باستان دارند. در ادامه به معرفی این سازها و کاربردهایشان می‌پردازیم.
رباب؛ نوایی ملایم از تاریخ کهن ایران
رباب یکی از سازهای قدیمی و کمتر شناخته‌شده در موسیقی سنتی ایرانی است که صدایی خاص و عمیق دارد. این ساز از چوب و پوست ساخته می‌شود و صدای آرام و دلنشینی تولید می‌کند که برای بسیاری جذاب است. بیشتر در موسیقی‌های محلی سیستان و بلوچستان مورد استفاده قرار می‌گیرد و احساس و حال ویژه‌ای را به اجراها اضافه می‌کند. اگر به موسیقی سنتی علاقه دارید، شنیدن صدای رباب می‌تواند تجربه‌ای متفاوت و لذت‌بخش باشد.
این ساز در قطعات آرام و عرفانی به کار می‌رود و به خاطر صدای خاصش، در کنسرت‌های محلی و حتی بعضی اجراهای کلاسیک نیز حضور دارد. اگر مایلید بیشتر با این ساز و نوازندگان آن آشنا شوید، پیشنهاد می‌کنم نگاهی به فهرست کنسرت‌های خوانندگان در وب‌سایت تابلو بیندازید؛ ممکن است در یکی از این کنسرت‌ها بتوانید صدای رباب را بشنوید و با آن بیشتر آشنا شوید.
قانون؛ ساز زنده و پرطنین موسیقی ایرانی
قانون یک ساز زهی با فرمی شبیه به ذوزنقه بزرگ است که بر روی سطح آن تعدادی سیم قرار دارد. هنگامی که نوازنده با انگشتان خود بر روی سیم‌ها ضربه می‌زند، صدایی خاص و زنده تولید می‌کند. قانون در موسیقی سنتی ایران جایگاه ویژه‌ای دارد و نوازندگان ماهر با استفاده از آن می‌توانند قطعات پیچیده و جذابی را اجرا کنند. صدای قانون هم دلنشین است و هم احساس شور و انرژی زیادی را به هدف تزریق می‌کند. این ساز بیشتر در کنسرت‌های موسیقی سنتی و محلی به کار می‌رود و روح موسیقی ایرانی را زنده می‌کند.
دوتار؛ صدایی ساده، اما سرشار از احساس
دوتار از سازهای ساده، اما پر از احساس است که در مناطق خراسان و ترکمن‌صحرا کاربرد بیشتری دارد. این ساز تنها دارای دو سیم است، اما صدای عمیق و تاثیرگذاری ایجاد می‌کند. دوتار در موسیقی‌های محلی و مراسم‌های آیینی نیز در کارها حضور دارد. نواختن این ساز نیازمند مهارت خاصی است و نوازندگان محلی صداهایی خلق می‌کنند که واقعا شنیدنی و خاص‌اند. دوتار در اجراهای سنتی ایران چندان رایج نیست و برای شنیدن صدای آن، نیاز به سفری به خراسان و ترکمن‌صحرا خواهید داشت.
تنبور؛ صدای معنویت و عرفان در موسیقی ایرانی
تنبور از دیگر سازهای قدیمی و خاص در موسیقی ایران به شمار می‌آید که بیشتر در نواحی غربی ایران همچون کرمانشاه و کردستان مورد استفاده قرار می‌گیرد. صدای تنبور عمیق و معنوی است و بیشتر در موسیقی‌های عرفانی و مذهبی شنیده می‌شود. نواختن تنبور حس آرامش و ارتباط خاصی را با شنونده برقرار می‌کند و نوازندگان این ساز واقعا با دل و جان آن را می‌نوازند.
چنانچه به موسیقی‌های عرفانی و آرامش‌بخش علاقه دارید، تجربه یک اجرای زنده با تنبور می‌تواند بسیار جالب باشد. اگر امکانش را دارید، می‌توانید به جمع‌های عرفانی و دراویش ملحق شوید و صدای زیبای این ساز را از نزدیک بشنوید. مانند دوتار، تنبور نیز چندان در اجراهای سنتی ایران رایج نیست و بیشتر به عنوان یک ساز محلی شناخته می‌شود.
نی‌انبان؛ ساز شادی‌بخش جنوب ایران
نی‌انبان یکی از سازهای بادی است که بیشتر در جنوب ایران و به خصوص در بوشهر و هرمزگان شناخته می‌شود. این ساز از یک کیسه پوستی و چند لوله ساخته شده است که با دمیدن باد در آن، صدایی پرانرژی و خاص تولید می‌کند. نی‌انبان عموماً در جشن‌ها و مراسم‌های شادی استفاده می‌شود و همواره حال و هوای خاصی به فضا می‌بخشد.
اگر علاقمندید یک اجرای زنده با نی‌انبان را ببینید و حس و حال مناطق جنوبی ایران را از نزدیک تجربه کنید، حتماً به این نواحی سفر کنید. در بسیاری از دورهمی‌های شبانه و مراسمی که در شهرهای جنوبی ایران برگزار می‌گردد، نی‌انبان حضوری پررنگ دارد و نوازندگان به نواختن آن مشغول می‌شوند. به علاوه، نوازندگان خیابانی در این نواحی نیز وجود دارند که ترانه‌های زیبای جنوبی را با نی‌انبان می‌نوازند و به کسب درآمد می‌پردازند.
چنگ؛ افسانه‌ای‌ترین ساز موسیقی ایران
چنگ یکی از آن سازهای افسانه‌ای و قدیمی موسیقی ایرانی است که در تاریخ ایران جایگاه ویژه‌ای دارد. این ساز زهی-ضربی، صدای لطیف و آرامی دارد و بیشتر در موسیقی‌های باستانی و کلاسیک استفاده می‌شده است. به مرور زمان، استفاده از چنگ کاهش یافته، اما هنوز هم در برخی اجراهای خاص و تاریخی می‌توانید صدای آن را بشنوید. چنگ بیشتر برای اجراهای آرام و احساسی مناسب است و صدای ملایمش، دل بسیاری را می‌رباید. بسیاری بر این باورند که چنگ ایرانی، مادر ساز هارپ غربی است، هرچند هیچ سند تاریخی محکمی برای این ادعا موجود نیست. با این حال، تعدادی از افراد همچنان معتقدند که هارپ غربی از چنگ باستانی ایران نشات گرفته‌است.
هر ساز ایرانی داستان خاص خودش را دارد
موسیقی سنتی ایران مملو از سازهای خاص و کمتر شناخته‌شده‌ای است که هرکدام داستان و روح خاص خود را دارند. از رباب گرفته تا نی‌انبان و چنگ، این سازها نه‌تنها بخشی از تاریخ و فرهنگ ما را شامل می‌شوند، بلکه با صدای منحصربه‌فرد خود تجربه‌ای متفاوت از موسیقی را به گوش می‌رسانند. اگر به دنبال شنیدن این سازهای نادر در اجراهای زنده هستید، به شدت توصیه می‌شود به شهر یا منطقه‌ای که هر ساز از آن جا آغاز شده سفر کنید. اینگونه می‌توانید صدای ساز مورد علاقه‌تان را از نزدیک بشنوید و عمیق‌تر با فرهنگ بی‌نظیر آن منطقه آشنا شوید.