پنج پلاک از مجموعه تاریخی خانه‌های پیرنیا که در خیابان لاله‌زار ____________ باقی مانده است، به شکل ناکوکی برای هریک از آنها آهنگی نواخته می‌شود! این خانه‌ها هرکدام متعلق به نهادهای دولتی یا خصوصی هستند، اما هیچ اقدام مؤثری برای نگهداری و حفظ آنها صورت نگرفته است.
خیابان لاله‌زار تهران از جمله خیابان‌هایی است که هنوز ردپایی از تاریخ را در دل خود حفظ کرده‌است. این مجموعه از خانه‌ها که بخشی به عنوان آثار ملی شناسایی شده‌اند و برخی دیگر در حال آسیب و فروریختن هستند. یکی از بناهای مشهور این خیابان که به «پیرنیا» شهرت دارد، به‌عنوان یک مجموعه متعلق به خاندان پیرنیا شناخته می‌شود. این بناها یادآور برهه‌ای از تاریخ سیاسی ____________ هستند و سال‌ها میزبان خانواده‌ای بودند که تأثیر بسزایی در تحولات قانونگذاری و علوم سیاسی ایران داشتند.
عکس هوایی سال ۱۳۹۸
برای پی بردن به تاریخچه اصلی این بناها، می‌توان به اسناد «میرزا نصرالله پیرنیا» اشاره کرد. وی که در دوران قاجار از منصب منشی‌گری در وزارت امور خارجه تا صدراعظمی را تجربه کرده، عناوینی همچون «مصباح‌الملک»، «مشیرالملکی» و «مشیرالدوله» را در طول فعالیت‌های سیاسی خود به دست آورد. او صاحب سه پسر به نام‌های حسن، حسین و علی بود که هر یک را برای تحصیل به اروپا فرستاد و متأسفانه علی در آنجا درگذشت.
طبق مطالعات مستند و اسناد تاریخی، پس از درگذشت میرزا نصرالله‌خان پیرنیا، املاک شمال کوچه پیرنیا در لاله‌زار به حسن پیرنیا (مشیرالدوله) و زمین‌های جنوب کوچه به برادرش حسین پیرنیا (مؤتمن الملك) تعلق گرفت.
یکی از ساختمان‌هایی که در فهرست میراث ملی کشور ثبت شده، به نام «خانه مشیرالدوله» شناخته می‌شود. این بنا در اصل به حسن پیرنیا تعلق دارد؛ شخصیتی بارز در دوران قاجاریه که نه تنها در عرصه سیاسی و اجتماعی ایران فوق العاده شناخته شده بود، بلکه در زمینه علم و ادب و تاریخ نیز آثار ارزنده‌ای از خود به جا گذاشته است. از جمله مشاغل و عناوین مهم وی می‌توان به سفیر در سن‌پطرزبورگ، نمایندگی در سوئد و نروژ، و وزارت در وزارتخانه‌های خارجه، فرهنگ، دادگستری و بازرگانی اشاره کرد.
فسخ قراردادهای ۱۹۰۷ و ۱۹۱۹ که به نظر نفوذ روس‌ها و انگلیسی‌ها پرداخته، تدوین نظامنامه‌ای برای حق ویزا و مدارک دیگر اتباع ایرانی خارج از کشور و تأسیس دانشگاه عالی علوم سیاسی در تهران، از جمله دستاوردهای مهم مشیرالدوله به شمار می‌رود. وی همچنین نقش مهمی در گردآوری قانون اساسی مشروطه و اصلاحات فرهنگی و قانونی ایران ایفا کرد. اگرچه سیستم جدید دادگستری ایران در دوران سلطنت رضاشاه به همت علی‌اکبر داور تأسیس شد، اما مشیرالدوله با الهام از نظام حقوقی فرانسه، تغییراتی در قوانین ایران اعمال کرد.
حسن پیرنیا صاحب شش پسر بود که هر یک از اموال پدری بهره‌مند شدند. در حال حاضر پنج پلاک و یک حمام متعلق به خانواده حسن پیرنیا در خیابان لاله‌زار باقی مانده است، که از میان آنها، دو پلاک به شهرداری تعلق یافته، یک پلاک وقف دانشگاه علوم پزشکی تهران شده و دو پلاک دیگر و حمام، مالک خصوصی دارند.
ایسنا به مناسب یادبود سالگرد درگذشت حسن پیرنیا، مصاحبه‌ای با مریم اصغرنیا، کارشناس مرمت و مسئول تدوین پرونده‌های ثبتی خانه مشیرالدوله و هرمز پیرنیا انجام داده است که جزئیات آن در زیر آمده است:
«خانه مشیرالدوله پیرنیا، نخستین بنای ثبت ملی از مجموعه پیرنیا به شمار می‌رود. این ساختمان، سه‌طبقه‌ای است که یک طبقه آن زیرزمین بوده و دو طبقه دیگر بر روی یکدیگر و به ارتفاع یک‌ونیم متر نسبت به سطح زمین قرار گرفته‌اند.
در طبقه همکف ساختمان، فضا به دو بخش شمالی و جنوبی تقسیم شده و این دو بخش بواسطه یک راهرو شرقی – غربی از یکدیگر تفکیک شده‌اند. بخش جنوبی شامل یک ایوان مرمری می‌باشد که در وسط آن دو اتاق بزرگ شبیه به تالار قرار دارد. در سمت شمال ایوان یک اتاق و یک راهرو وجود دارد و همچنین پلکان بزرگ دو طرفه در توان ۱۰۰ مترمربع در بخش شمالی طبقه همکف جای دارد.
در طبقه اول، در بخش‌های شرقی و غربی پله، دو اتاق بزرگ، راهروهای دسترسی به زیرزمین و سرویس‌های بهداشتی مستقر شده‌اند، و در سمت شمال، فضای اصلی راه‌پله ورودی به بنا قرار دارد. در طبقه دوم، تالار وسیع و دلگشایی با مساحت تقریبی ۸۰ مترمربع قرار دارد که با فضای اصلی راه‌پله در بخش جنوبی متقارن است و در طرفین این تالار بزرگ، دو تالار دیگر در شرق و غرب وجود دارد. زیرزمین شامل آشپزخانه و انبار بوده و بطور کلی برای استفاده در فصول گرم طراحی شده است. بخش جنوبی طبقه همکف به محیط خصوصی صاحبخانه اختصاص دارد و بخش شمالی این طبقه نیز مختص خدمات است.
جنس مصالح به کار رفته در بنا شامل آجر با ملات گِل، آهک و گچ است. دیوارهای باربر در سراسر طبقات، بار نیازهای ساختمانی را تحمل می‌کنند، در حالی که نوع پوشش برای هر طبقه متفاوت است.
تزیینات بنا به طرز قابل توجهی ساده ساخته شده و سطوح نمای خارجی به صورت یکدست و آجری با نوارکشی گچی است، که نحوه چیدمان پنجره‌ها فرم یکنواختی به این سطح داده است. درجات داخلی نیز عمدتاً صاف و یکدست است و معمولی‌ترین زینت‌ها در آن، گچبری و فرنگی‌کاری در ایوان شمالی بنا به چشم می‌خورد. همچنین در یکی از اتاق‌های زیرزمین، کاشی‌های بزرگ منقوش به شکل شخصیت‌های تاریخی و افسانه‌ای دیده می‌شود که از معدود نقاطی است که در آن کاشی‌کاری شده است.
این اثر تاریخی در سال ۱۳۷۶ به شماره ۱۸۹۹ در فهرست آثار ملی ثبت شد. در زمان حیات مشیرالدوله و بعد از وفات او تا سال ۱۳۵۰ که این ساختمان در اختیار خانواده‌اش بود، تنها از آن برای سکونت استفاده می‌شد و پس از آن مدتی غیرفعال شد و در حال حاضر تحت مرمت توسط دانشگاه علوم پزشکی ایران قرار دارد.
خانه هرمز پیرنیا؛ این بنا نیز جزء مجموعه خانه‌های خانواده پیرنیا بوده و با شماره ۳۱۹۶۷ در فهرست ملی آثار کشور به ثبت رسیده است. هسته اصلی خانه هرمز مربوط به دوران قاجار است، و در دوره پهلوی ساخت و ساز جدیدی در جبهه شرقی و جنوبی بنا، مشرف به خیابان لاله‌زار و کوچه پیرنیا صورت گرفته است. در ابتدا این خانه متعلق به مشیرالدوله (حسن پیرنیا) بود و بعدها به هرمز پیرنیا (پسر وی) رسید.
بخش اصلی این بنا در جبهه شمالی واقع شده و یک طبقه و یک زیرزمین دارد. طبقه اول به وسیله ۹ پله سنگی به ایوانی دسترسی دارد که شش ستون گچی زیبا در آن قرار دارد. بدنه این ستون‌ها چوبی است و پایه آن بر روی سکویی آجری واقع شده و سرستون‌ها دارای نقاشی گچبری هستند. کمبود کمی از دیوارهای این ایوان گچ‌کاری هستند و در سابق ۱۰ تابلو نقاشی بر روی آن نصب بوده، که اکنون دیگر اثری از آنها به جا نمانده است.
چهار در ورودی به داخل از این ایوان وجود دارد و بنا دارای دسترسی ساده و اتصال قوی است. در دیوارهای این جبهه هفت پنجره قوسی شکل بررسی می‌شود. درهای ورودی نیز مانند دیگر خانه‌های قاجاری با نعل درگاه‌های نیم دایره شکل و مصالح بنایی ساخته شده‌اند.
بخش جانبی خانه هرمز شامل دو طبقه همکف و اول است. طبقه همکف به خیابان لاله‌زار نو مشرف است و شامل واحدهای تجاری است. طبقه فوقانی دو بال شمالی و جنوبی را شامل می‌شود که از یکدیگر با راه‌پله‌ای جدا شده‌اند. هر یک از این بال‌ها شامل فضاهای متعددی است که در اطراف یک راهرو مرکزی جانمایی شده‌اند و پوشش بام این مجموعه به صورت شیروانی است. بخش جنوبی این ساختمان دو اتاق و یک زیرزمین دارد که بام آن به صورت مسطح طراحی شده است.
داوود پیرنیا یکی دیگر از پسران مشیرالدوله (حسن پیرنیا) است و بنایی که به نام او شناخته می‌شود، قدیمی‌ترین نفس این مجموعه خانه‌های خانواده پیرنیا به شمار می‌آید. با توجه به تاریخچه و قدمت بنا، این محل سکونت پدر مشیرالدوله (میرزا نصرالله خان پیرنیا) بوده و سپس به فرزندان و نوادگان وی انتقال یافته و به عمارت اندرونی شهرت دارد. در بخش جنوبی بنا، حمام خصوصی خاندان پیرنیا واقع شده و قسمت شمالی آن دارای تزئینات بسیار زیبایی است. بنای شرقی و غربی در سال‌های اخیر خراب شده‌اند اما دیوارهای آن هنوز برجسته و مشخص‌اند.
در سمت غربی خانه هرمز پیرنیا، حمام خانوادگی مشهور به حمام اشرف واقع شده که در کنار آن حمامی برای کارکنان نیز وجود داشته است که در حال حاضر در اختیار مالک خصوصی قرار دارد و قرار است به زودی با کاربری رستوران فعالیت کند.
علاوه بر این، دو پلاک دیگر از مجموعه ساختمان‌های پیرنیا با نام‌های ولی‌الله و مهدی پیرنیا باقی مانده است. یکی از این بناها رها شده و وضعیتی بد دارد و دیگری به انبار تبدیل شده و در شرایط مناسبی نیست.
خانه‌های هرمز و داود پیرنیا هم‌اکنون در تملک شهرداری قرار دارند و در سال‌های اخیر بارها وعده‌هایی برای مرمت آنها داده شده، هرچند که این وعده‌ها تا حد اظهارات باقی مانده است. سال گذشته شهرداری تهران این دو خانه را به مزایده گذاشت و علیرغم وعده‌های برای احیای آنها، به نظر می‌رسد که نیت فروش این خانه‌ها وجود دارد.
حال این پرسش پیش می‌آید که آیا واقعاً قرار است سرنوشت جمع‌آوری و حفظ خانه‌های پیرنیا چه باشد؟ آیا این بناها که از شخصیت‌های تاریخی و سیاسی برخوردار هستند، هم‌چنان با هویت اصیل خود باقی خواهند ماند؟