باستان‌شناسانی که پس از یک فاصله ۱۳ ساله، بندر ساسانی سیراف واقع در سواحل خلیج فارس را مورد بررسی قرار دادند، نسبت به وضعیت نگران‌کننده‌ای هشدار دادند: کاوش‌های باستان‌شناسی در کشورهای حاشیه خلیج فارس به‌طرز قابل توجهی در حال افزایش و پیشرفت است و در مقایسه با ایران به‌سرعت در حال رشد می‌باشد. به‌علاوه، تخریب آثار تاریخی در این نواحی نیز با شتاب بیشتری در حال وقوع است و بخش عمده‌ای از محدوده بندر سیراف به‌دلیل فعالیت‌های عمرانی و ساخت‌وسازها تحت تأثیر قرار گرفته و نابود شده است.
یکی از بنادر کلیدی و حیاتی در حوزه تجارت و بازرگانی خلیج فارس که مستندات و یافته‌های باستان‌شناسی موجود نشان‌دهنده قدمت آن به دوران ساسانی و اوایل دوره اسلامی است، بندر باستانی سیراف می‌باشد.
مرحله جدید کاوش‌های باستان‌شناختی در سیراف پس از انجام فصل اول در سال ۱۳۸۵ و فصل دوم در سال ۱۳۸۸، از خردادماه ۱۴۰۱ آغاز شد و در مدت کمتر از دو ماه و با مجوز پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری صورت گرفت. این تحقیقات پس از حدود ۱۳ سال وقفه از سر گرفته شد و تأمین اعتبار آن بر عهده اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان بوشهر بود.
محمداسماعیل اسمعیلی جلودار، سرپرست هیأت کاوش بندر سیراف بیان کرده است: آگاهی ما درباره باستان‌شناسی خلیج فارس، به‌ویژه در دوران تاریخی و اسلامی، بسیار ناچیز است. پیشرفت شگرف تحقیقات باستان‌شناسی در سواحل جنوبی خلیج فارس و استفاده از نام‌های خیالی برای این منطقه، لزوم توجه و انجام مطالعات باستان‌شناختی را به‌طرز قابل توجهی افزایش می‌دهد. از سویی، کاوش‌های باستان‌شناختی در محوطه‌ها و بنادر جنوبی خلیج فارس، به‌ویژه بنادر دوره اسلامی، به لحاظ کیفی و کمی نسبت به ایران در وضعیت بهتری قرار دارد. همچنین، بنادر باستانی خلیج فارس قبل از توسعه مناطق صنایع نفتی و گازی در دوره‌ای نسبتا آرام به‌سر می‌بردند، اما پس از شکل‌گیری این مناطق، روند تخریب آثار تاریخی با سرعت فزاینده‌ای آغاز گردید و بخش بزرگی از محدودیت‌های آن در سایه بی‌توجهی از سوی سازمان‌های مرتبط به تخریب و ساخت و سازها دچار آسیب شده است.
باستان‌شناسان، پس از ۱۳ سال وقفه، با هدف بررسی وضعیت بندر سیراف و درک تجارت دریایی ایرانیان در خلیج فارس از اواخر دوران ساسانی تا آغاز اسلام (قرن پنجم قمری)، شواهد باستان‌شناسی مربوط به اهمیت بندر سیراف در اواخر دوره ساسانی و اوایل دوره اسلامی در عرصه بازرگانی دریایی و همچنین انجام تحقیقات گسترده، به سیراف بازگشتند.
از جمله یافته‌های حائز اهمیت باستان‌شناسان می‌توان به سفال، شیشه، فلز، سنگ، قطعات گچی و صدف اشاره کرد. آنان سفال‌هایی را کشف کردند که معرف نوع خاصی از تجارت دریایی ایران با نقاط مختلف جهان باستان (هند، چین و افریقا) هستند، که در پنج دوره تاریخی از سال ۴۰۰ تا ۱۰۲۵ میلادی، تاریخ‌گذاری شده‌اند. سفال‌های تازه کشف‌شده نیز دارای لعاب، ساده و یا با پوشش گلی بوده‌اند.
باستان‌شناسان همچنین به کاوش بخش‌هایی از قلعه و مسجد جامع سیراف پرداختند که پیش‌تر به‌دلیل شکایت مالکان زمین از ادامه کاوش متوقف شده بود. در پی این فعالیت، فضاهای معماری و کارگاه‌هایی به همراه مواد فرهنگی که از نظر گاه‌نگاری به قرن پنجم تا آغاز اسلام تعلق داشتند، از جمله مدارک مربوط به تجارت دریایی، به‌دست آمد. اما با توجه به محدودیت‌های زمانی و کمبود منابع ملی، کاوش‌ها نتوانستند ادامه یابند و باستان‌شناسان هنوز به لایه‌های بکر دست نیافته‌اند.
بندر سیراف در ناحیه‌ای با طول چهار کیلومتر و عرض ۷۰۰ متر، بین دریا و کوه‌ها و در فاصله ۲۵۰ کیلومتری شرق بندر بوشهر قرار دارد و از آغاز سده ۱۹ میلادی مورد توجه مأموران سیاسی، پژوهشگران تاریخ و باستان‌شناسان داخلی و خارجی بوده است.
یکی از شگفتی‌های سیرافی‌ها در سنت شهرسازی، مهندسی دقیق تأمین و توزیع آب حتی در مناطق مرتفع و دشوار آن است، که ضرورت انجام مطالعات جامع و دقیق را دوچندان می‌کند. با این حال، به‌رغم این ابداعات، تخریب‌های گسترده و بی‌توجهی به سیراف بر اثر ساخت و سازهای نامنظم و سکوت نهادهای ذی‌ربط، میزان تخریب‌ها را به‌حدی رسانده که بخش بزرگی از این عرصه به شکلی نازیبا و ناموزون تحت تأثیر قرار گرفته است.
پایان پیام