بهار امسال تنها ناملایمات برای خودروسازان داخلی نبود، بلکه کمبود نقدینگی و مشکلات ارزی گریبانگیر صنعت قطعه‌سازی نیز گردید و این مساله موجب کاهش تولید و فروش قطعات در سه‌ماهه ابتدایی سال جاری شد. آخرین ارقام رسمی (براساس اطلاعات منتشره در بورس) حکایت از افت تولید و فروش تولیدکنندگان قطعه در مقایسه با فصل مشابه سال گذشته دارد.
افزایش محسوس مشکلات تولید در بهار نشان‌دهنده این واقعیت است که صنایع خودرو و قطعات در این فصل به جد با مشکلاتی مواجه بوده‌اند. ریشه‌های اصلی این چالش‌ها به کمبود نقدینگی (ریالی)، عدم تامین ارز و قطعی برق برمی‌گردد. با این حال، به نظر می‌رسد که بخشی از کاهش تولید خودرو عمدی بوده و خودروسازان به منظور کاهش زیان، میزان تولید را کاهش داده‌اند. این امر تنها یک فرضیه است و شامل بخشی از کاهش کلی تولید در بهار می‌شود. در واقع، عوامل اصلی کاهش تولید همان کمبود نقدینگی و ارز و قطعی برق هستند. در مورد افت تولید خودرو، مقالات متعددی در این راستا اخیراً منتشر شده و در این گزارش بیشتر به وضعیت صنعت قطعه‌سازی پرداخته خواهد شد.
صنعت قطعه‌سازی به عنوان یکی از ارکان کلیدی در خودروسازی، تأثیر مستقیمی بر تولید خودرو دارد. در واقع یکی از دلایل اصلی کاهش تولید خودرو در بهار، عدم تامین قطعات بوده، که هم مربوط به واردات (بیشتر به دلیل کمبود ارز) و هم به میزان تولید داخلی (بخاطر کمبود نقدینگی ریالی) می‌شود. قطعه‌سازان در بهار امسال با دو چالش جدی روبرو شده‌اند: از یک سو کمبود نقدینگی ریالی و از سوی دیگر کمبود ارز. در خصوص مشکل اول، عملکرد خودروسازان رضایت‌بخش نیست، چراکه آن‌ها به موقع به پرداخت بدهی‌های خود به قطعه‌سازان اقدام نکرده‌اند. بر اساس آخرین آمار نقل شده از فعالان این حوزه، بدهی خودروسازان به قطعه‌سازان به رقم ۸۰ هزار میلیارد تومان رسیده است. ریشه اصلی این بدهی، کمبود نقدینگی خودروسازان است که به اعتقاد ایشان، ناشی از عدم اصلاح قیمت کارخانه‌ای خودروها (به دلیل سیاست قیمت‌گذاری دستوری) می‌باشد؛ بنابراین یکی از دلایل کاهش تولید قطعه‌سازان در بهار، عدم دریافت نقدینگی لازم و کافی از سوی خودروسازان به عنوان مشتری اصلی آن‌هاست. علاوه بر مشکل نقدینگی ریالی، قطعه‌سازان با چالش تأمین ارز نیز دست و پنجه نرم می‌کنند. گزارش‌ها حاکی از این است که در بهار امسال هیچ ارزی برای واردات قطعات و مواد اولیه مورد نیاز قطعه‌سازان تخصیص نیافته و حتی ثبت سفارش آن نیز متوقف شده است (مشابه وضعیتی که در زمینه واردات خودروهای خارجی و قطعات یدکی نیز پیش آمده بود). عدم تخصیص ارز به این صنعت در بهار باعث کاهش ورودی مواد اولیه و در نتیجه افت تولید قطعه شده است. این مشکل تنها مختص قطعه‌سازان نمی‌باشد، بلکه شامل خودروسازان، مونتاژکاران و واردکنندگان نیز می‌گردد.
عامل سوم کاهش تولید در قطعه‌سازی کشور در بهار امسال، قطعی برق است. از اوایل خرداد به بعد، واحدهای قطعه‌سازی همچون دیگر صنایع با مشکل قطعی برق روبرو شدند. به گفته دبیر انجمن صنایع همگن قطعه‌سازی، برق این واحدها هفته‌ای یک تا دو روز قطع می‌شود و این موضوع، در کنار دیگر چالش‌های موجود (کمبود نقدینگی و ارز)، به طور جدی بر تولید قطعه تاثیر منفی گذاشته است. با توجه به پیش بینی‌های وضعیت دمایی، به طور قطع چالش قطعی برق با شدت بیشتری ادامه خواهد داشت و این به معنای تداوم مشکلات تولید قطعه است.
به هرحال، نوع چالش‌های موجود در صنعت قطعه‌سازی کشور به گونه‌ای است که به نظر می‌رسد در تابستان نیز ادامه خواهند داشت و از این رو می‌توان گفت که همانند بهار، تابستان نیز برای قطعه‌سازان دشوار خواهد بود. در این بین، مشکلات ناشی از قطعی برق تا نیمه اول شهریور به صورت مداوم ادامه خواهد داشت. در خصوص تأمین نقدینگی ریالی نیز تا زمانی که وزارت صمت مجوز اصلاح قیمت کارخانه‌ای خودروها را صادر نکند و خودروسازان قیمت‌های جدید را ارتقا ندهند، امیدی به حل این مشکل نیست. اگر این مجوز در دولت فعلی صادر نشود، احتمالا حداقل تا پایان تابستان امسال نیز خبری از صدور مجوز موردنظر نخواهد بود. همچنین در مورد کمبود ارز نیز هنوز هیچ نشانه‌ای مبنی بر حل این معضل وجود ندارد زیرا کمبود ارز چالشی فراگیر در اقتصاد کشور به شمار می‌آید و رفع آن به حل مشکلات سیاسی، به ویژه تحریم‌ها نیازمند است.
افت تولید و فروش در بهار
طبق آماری که مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در قالب گزارش پایش حقیقی اقتصاد ایران در خرداد امسال منتشر کرده، شاخص تولید و فروش خودرو و قطعات به استثنای یک مورد، در دیگر بخش‌ها منفی بوده است. بر این اساس، تولید خودرو و قطعات، به جز بخش ماهانه (خرداد نسبت به اردیبهشتی)، در دو بخش دیگر (نقطه‌به‌نقطه و تجمیعی) با کاهش مواجه شده است. علاوه بر این، گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد که تولید خودرو و قطعات در خرداد امسال نسبت به اردیبهشت، ۸.۷ درصد رشد کرده است. به همین دلیل، مشخص می‌شود که خودروسازان و قطعه‌سازان در سومین ماه بهار توانسته‌اند تولید خود را نسبت به دو ماه دیگر (فروردین و اردیبهشت) بهبود ببخشند. با این حال، این پیشرفت نتوانسته مانع از افت تولید تجمیعی خودرو و قطعات در فصل نخست امسال نسبت به بهار سال گذشته شود.
در بخش دیگری از آمار منتشر شده در گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی آمده است که تولید در خرداد امسال نسبت به ماه مشابه سال گذشته دچار افت شده‌است. بر این اساس، افت ۵.۳ درصدی در بخش تولید و خودرو و قطعات در خرداد امسال (نسبت به ماه مشابه سال گذشته) ثبت شده است. این موضوع نشان می‌دهد با وجود اینکه خودروسازان و قطعه‌سازان توانسته‌اند تولید خود را در خرداد نسبت به اردیبهشت بهبود دهند، اما هنوز به تولید ماه مشابه سال گذشته نرسیده‌اند و به همین دلیل عملکرد نقطه‌به‌نقطه آن‌ها منفی بوده است. بنابراین، چالش‌هایی همچون کمبود نقدینگی و ارز به وضوح خود را نشان می‌دهند و وضعیت کلی کسب‌وکار در صنایع خودرو و قطعه در امسال نسبت به سال گذشته تضعیف شده است.
گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس همچنین تأکید می‌کند که در بخش تجمیعی (بهار ۱۴۰۳ نسبت به فصل مشابه ۱۴۰۲) نیز تولید خودرو و قطعات دستخوش افت شده است. بر اساس این گزارش، خودروسازان و قطعه‌سازان در مجموع در بهار امسال، ۱۱ درصد تولید کمتری نسبت به بهار سال گذشته داشته‌اند. این آمار نیز دلیلی دیگر بر تضعیف وضعیت کسب‌وکار در صنایع خودرو و قطعه کشور در سال جاری نسبت به سال گذشته می‌باشد. نگاهی به آمار فروش خودروسازان و قطعه‌سازان در بهار امسال نشان می‌دهد که در این بخش هیچ رشدی وجود نداشته و همواره افت بوده است. با اینکه خودروسازان و قطعه‌سازان توانسته‌اند در خرداد امسال نسبت به اردیبهشت افزایش تولید داشته باشند، اما در زمینه فروش شاهد هیچ رشدی نبوده‌اند. این موضوع این امر را مجسم می‌کند که رفتار خودروسازان و قطعه‌سازان در فروش خرداد (نسبت به اردیبهشت)، متناسب با عملکرد آن‌ها در تولید نبوده است. براساس آمار منتشره، فروش خودرو و قطعات در خرداد امسال نسبت به اردیبهشت ۳.۲ درصد کاهش یافته است. همچنین در مقایسه نقطه‌به‌نقطه، میزان فروش خودرو و قطعات (خرداد امسال نسبت به خرداد سال گذشته) دچار کاهش گسترده‌ای شده است. اطلاعات نشان می‌دهد که خودروسازان و قطعه‌سازان به‌طور کلی در خرداد امسال بیش از ۲۱ درصد فروش کمتری نسبت به ماه مشابه سال گذشته داشته‌اند. در بخش تجمیعی (بهار ۱۴۰۲ نسبت به بهار ۱۴۰۳) نیز فروش خودرو و قطعه با کاهش چشمگیری مواجه بوده و به نحوی که ۱۸.۳ درصد کاهش یافته است.
کاهش تولید و فروش قطعه
در بخشی دیگر از آمار مرکز پژوهش‌های مجلس، به تولید و فروش زیربخش‌های خودرو و قطعات پرداخته شده است. بر اساس اطلاعات منتشره، مشخص شده است که تولید و فروش قطعات (به‌تنهایی و مجزا از خودرو) در خرداد امسال نسبت به اردیبهشت، روند صعودی داشته است. به نحوی که تولید قطعات در خرداد نسبت به ماه قبل، رشد مثبت را نشان می‌دهد. همچنین فروش ماهانه قطعات نیز با رشد همراه بوده، به طوری که در خرداد امسال نسبت به اردیبهشت، کمتر از پنج درصد بیشتر شده است. اما وقتی به بررسی عملکرد نقطه‌به‌نقطه قطعه‌سازان می‌پردازیم، به آمار تمام‌وکمال منفی برخورد می‌کنیم. بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، تولید قطعات در خرداد امسال نسبت به ماه مشابه سال گذشته حدود ۱۵ درصد کاهش یافته است. همچنین در بخش فروش، قطعه‌سازان آماری منفی را ثبت کرده‌اند، چراکه حدود ۱۰ درصد قطعه کمتری در خرداد امسال نسبت به ماه مشابه سال گذشته فروخته‌اند. آمار منتشرشده، درصد افت و خیز در تولید و فروش ماهانه و نقطه‌به‌نقطه خودرو به‌تنهایی نیز را مشخص می‌کند.
طبق این گزارش، در بخش خودروی سواری، تولید ماهانه (خرداد نسبت به اردیبهشت) بیش از ۱۰ درصد رشد را نشان می‌دهد، ولی در بخش فروش، سواری‌ها آمار تقریباً ثابت با اردیبهشت را ثبت کرده‌اند. به عبارت دیگر، علی‌رغم افزایش تولید ماهانه خودرو، فروش تقریباً ثابت مانده است. در نهایت، تولید و فروش خودروی سواری در خرداد امسال نسبت به ماه مشابه سال گذشته دچار افت شده است، به‌طوری‌که تولید خودروی سواری کمتر از پنج درصد کاهش نشان می‌دهد. این در حالیست که افت فروش نقطه‌به‌نقطه خودروی سواری حدود ۲۳ درصد می‌باشد.