شاید این تصور وجود داشته باشد که مصرف سویا به تقویت سلامت استخوان‌ها کمک کرده و می‌تواند در پیشگیری از پوکی استخوان مؤثر باشد. این تصور جالب به نظر می‌رسد، اما آیا واقعاً این ادعا درست است؟
رابطه سویا با یائسگی و سلامت استخوان چیست؟
استخوان نوعی بافت زنده است که همواره در حال تخریب و بازسازی است و هورمون استروژن از جمله عوامل مؤثر در متعادل‌سازی این دو فرآیند و حفظ توده استخوانی به شمار می‌رود. در دوره یائسگی، تولید استروژن به طور قابل توجهی کاهش پیدا می‌کند و این امر منجر به تخریب بیشتر استخوان‌ها نسبت به میزان ساخته‌شده می‌شود، چرا که خاصیت حفاظتی استروژن دیگر وجود ندارد.
سویا شامل ترکیبات گیاهی با نام ایزوفلاون است که از لحاظ ساختاری بسیار شبیه به استروژن انسانی هستند. نظریه‌ای مطرح شده است که اگر سویا به مقدار کافی مصرف شود، بدن می‌تواند این منبع فیتواستروژن را شناسایی کرده و ادامه ساخت استخوان‌ها را تسهیل کند و در نتیجه تخریب طبیعی استخوان‌ها کاهش یابد.
نظریات علمی چه می‌گویند؟
نزدیک به سه دهه پیش، زمانی که تحقیقات در این زمینه آغاز شد، امیدهایی وجود داشت که سویا یا مکمل‌های ایزوفلاون بتوانند به عنوان جایگزینی مؤثر برای درمان‌های هورمونی در کاهش سرعت کاهش توده استخوانی عمل کنند و همزمان علائم یائسگی را تسکین دهند. در ابتدا، این موضوع دلیلی قوی برای این بود که به اثرات مثبت این ترکیبات گیاهی توجه کنیم.
مقالات متعددی ارائه شده‌اند که بیان می‌کنند ایزوفلاون‌های سویا در برخی بافت‌ها همچون کارکرد استروژن عمل می‌کنند.
سندی که از این نظریه حمایت می‌کند، مطالعات وسیع و متعدد در کشور‌های آسیایی است که در رژیم غذایی آن‌ها مصرف محصولات سویا رایج است. این مطالعات نشان داده‌اند زنانی که در رژیم غذایی خود سویا بیشتری دارند، کمتر با خطر شکستگی استخوان مواجه هستند. از آنجا که بیشتر تحقیقات در این باره بر روی زنان انجام شده، در یکی از این مطالعات، مردان نیز حضور داشتند که نتایج آن نشان داد مصرف سویا در میان مردان تأثیری بر کاهش ریسک شکستگی استخوان نداشته است.
این نوع تحقیقات نمی‌توانند به طور قطعی ثابت کنند که مصرف سویا می‌تواند از شکستگی استخوان پیشگیری کند؛ بلکه صرفاً ارتباطی میان این عوامل را نشان می‌دهند. اما برخی آزمایش‌ها نشان داده‌اند که سویا می‌تواند بر سلامت استخوان تأثیر بگذارد. به عنوان مثال، مطالعه کوچکی که در سپتامبر ۲۰۱۵ منتشر شد، از روشی دقیق استفاده کرد که نشان داد زنانی که مکمل ایزوفلاون سویا مصرف کرده‌اند، توانسته‌اند کلسیم بیشتری در استخوان‌های خود ذخیره کنند.
سوال کلیدی این است که آیا این تأثیر می‌تواند به تقویت استخوان‌ها منجر شود؟ برای بررسی این موضوع، محققان اقدام به اجرای آزمایش‌های بالینی کردند که در آن‌ها به یک گروه سویا و به گروه دیگر دارونما داده شد و تراکم استخوان‌ها در طی مدت زمان مشخصی پیگیری شد.
در این آزمایش، ۲۲۴ زن یائسه شرکت کردند که به مدت سه سال برخی از آن‌ها قرص‌های دارونما و دیگران مکمل ایزوفلاون مصرف کردند. نتایج این تحقیق بیانگر این بود که ایزوفلاون چندان تأثیرگذار نبوده است. به گفته سرپرست مطالعه، هیچ تغییر بالینی معنیداری از نظر آماری مشاهده نشد که نشان‌دهنده تغییر در تراکم استخوان باشد.
یکی دیگر از آزمایش‌های بالینی نیز صورت گرفت که در آن سویا و مکمل ایزوفلاون به مدت یک سال مورد بررسی قرار گرفت و نتایج نشان داد که تغییر خاصی در تراکم استخوان‌ها حاصل نشده است.
آیا باید به مصرف سویا برای تقویت استخوان‌ها ادامه دهیم یا نه؟
نکته مهمی که باید در نظر داشته باشید این است: می‌توانید با اطمینان از مصرف مکمل‌های ایزوفلاون چشم‌پوشی کنید؛ وزارت سلامت ملی یکپارچه آمریکا (NCCIH) در خصوص این مکمل‌ها بیان می‌کند: شواهد جدید حاکی از آن هستند که ایزوفلاون های سویا نمی‌توانند روند از دست رفتن تراکم استخوان را در دوران یائسگی یا پس از آن کُند کنند.
NCCIH هشدار داده است که ایمنی استفاده درازمدت از مقادیر زیاد مشتقات سویا هنوز اثبات نشده است. از سوی دیگر، به گفته NCCIH، مصرف غذاهای حاوی سویا عموماً بی‌ضرر است و اگر می‌خواهید مصرف چربی‌های اشباع را به حداقل برسانید و در عوض پروتئین با کیفیت بالا را در برنامه غذایی خود بگنجانید، مواد غذایی حاوی سویا گزینه‌های مناسبی هستند. توفو علاوه بر اینکه منبع خوبی از پروتئین است، حاوی کلسیم قابل توجهی نیز می‌باشد. همچنین، می‌توانید از شیر سویای غنی‌شده با کلسیم و ویتامین D بهره ببرید. هر سه این مواد مغذی برای سلامت استخوان‌ها بسیار ضروری هستند (به شرط نداشتن حساسیت یا عدم تحمل به سویا).
در نهایت، باید گفت که در کشور‌های آسیایی، که نشان داده شده است با مصرف سویا احتمال شکستگی استخوان در زنان یائسه کاهش پیدا کرده، مصرف سویا به شکل کامل انجام می‌شود و نه فقط به صورت مکمل‌های آن.