«طب سنتی» از زمان‌های قدیم به‌عنوان «علم پزشکی ایرانیان باستان» در حوزه پیشگیری و درمان بیماری‌ها مورد استفاده قرار گرفته است. با این حال، ظهور «طب نوین» باعث کاهش اهمیت این علم سنتی گردید و پس از گذشت یک قرن، دوباره به این شیوه برمی‌گردیم. این بار اما نه تنها کشور ما، بلکه سایر ملل و حتی سازمان بهداشت جهانی نیز به این روش پزشکی توجه نشان داده‌اند که این امر می‌تواند فرصتی طلایی برای توسعه بین‌المللی طب سنتی کشورمان باشد.
به نقل از خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، خدمات «طب سنتی و اسلامی» در ایران باستان به‌طور انحصاری توسط حکما و پزشکان آن زمان ارائه می‌شد. در اوایل قرن بیستم، زمانی که با تمدن غربی و دستاوردهای علمی ناشی از رنسانس اروپا مواجه شدیم، دچار احساس حقارت در برابر تکنولوژی آن‌ها شدیم و به‌تدریج از میراث علمی درخشان خود، به‌ویژه در حوزه طب سنتی فاصله گرفتیم. این مسئله منجر به کاهش تعداد پزشکان سنتی و به فراموشی سپرده شدن کتب علمی مرتبط با آن‌ها در کتابخانه‌ها شد، یا اینکه به دست عاملان غربی به تاراج رفت.
ما نیز به‌منظور آنکه متهم به واپس‌گرایی نشویم، آنچه از اجداد خود به ارث برده بودیم را نادیده گرفتیم؛ در حالی‌که غربی‌ها با وجود ظاهرسازی در آتش‌زدن متون طب سنتی، به طرق مختلف به دزدی گنجینه‌های ارزشمند این علم پرداخته و با به کارگیری مترجمان عرب اقدام به ترجمه و تحقیق در زمینه جنبه‌های علمی آن کردند. اکنون که بیش از صد سال از تاراج این سنت‌ها و میراث‌ها گذشته، با ظهور بسیاری از بیماری‌های ناشناخته و نارسایی‌های پزشکی مدرن، دوباره به سوی میراث سنتی «طب ایرانی – اسلامی» روی آورده‌ایم.
اصول اولیه‌ی طب سنتی در ایران باستان
ایرانیان باستان بر این باور بودند که کلیه موجودات از چهار عنصر خاک، آب، هوا و آتش تشکیل شده‌اند و انسان نیز تجلی کوچکی از این کائنات است. توجه به مزاج به‌عنوان یک عامل کلیدی در درمان بیماری‌ها، از نکات قابل توجه در طب سنتی ایران باستان به شمار می‌رود. آن‌ها بر این عقیده بودند که گرمی، سردی، تری و خشکی چهار نیرو هستند که توازن و سلامتی بدن بستگی به تعادل آن‌ها دارد. همچنین اعتقاد داشتند که بدن از دو عنصر جسمانی و روحانی ساخته شده و همواره توصیه می‌کردند که مردم باید در تقویت هر دو تلاش کنند، زیرا عدم تعادل در یکی بر دیگری تأثیر خواهد گذاشت.
در گذشته، تمامی بیماری‌ها با روش‌های سنتی درمان می‌شدند که در ادامه به توضیح هر یک خواهیم پرداخت.
۱- گیاه درمانی
گیاه درمانی، یکی از شیوه‌های طب سنتی است که به درمان بیماری‌های جسمی و روحی از طریق گیاهان اشاره دارد. این روش، به‌عنوان یکی از قدیمی‌ترین شیوه‌های درمانی در جهان مطرح است و دانشمندان آن زمان معتقد بودند که خداوند در طبیعت درمان‌های بسیاری برای بیماری‌ها و دردها قرار داده است؛ به تعبیر دیگر، طبیعت به طبیعت خدمت می‌کند.
۲- ماساژ درمانی (Massage therapy)
ماساژ درمانی یکی دیگر از شیوه‌های طب سنتی است. این روش در درمان بیماری‌های عضلانی، اسکلتی، مشکلات گوارشی، سردرد، کاهش استرس و افسردگی، بهبود جریان خون و افزایش تأمین اکسیژن به بافت‌ها و درمان ده‌ها بیماری دیگر مورد استفاده قرار می‌گیرد. برخی از انواع ماساژ درمانی شامل ایروودا، یومیهو، تای‌ماساژ و ماساژهای آرامش‌بخش و زیبایی است.
۳- شیاتسو (Shiatsu)
شیاتسو فن فشردن نقاط کلیدی بدن با انگشتان برای ارتقاء سلامت است. این تکنیک سالم و مؤثر بیشتر به‌عنوان یک روش پیشگیرانه و همچنین به‌عنوان نوعی فیزیوتراپی برای برخی بیماری‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. بیماران با این تکنیک، انرژی و نیروی ذخیره‌شده خود را بازسازی می‌کنند و این روش برای افرادی که از استرس، دشواری‌های روحی و بی‌خوابی رنج می‌برند، می‌تواند مؤثر باشد.
۴- حجامت (Cupping)
حجامت از دیگر شیوه‌های رایج در طب سنتی است. در زبان فارسی به عمل حجامت به‌عنوان یک رویه درمانی و خون‌گیری اشاره می‌شود که برای پیشگیری و درمان برخی از بیماری‌ها به کار می‌رود. حجامت ممکن است به دو صورت خشک، بدون ایجاد زخم و خون‌گیری و تر، همراه با خون‌گیری انجام شود. بر مبنای توصیه‌های رسول اکرم(ص)، مردم اقدام به انجام این عمل می‌کردند؛ او فرموده است: «بهترین عید، زمان حجامت است». حجامت در پیشگیری و درمان بیماری‌هایی نظیر آسم، اعتیاد به مواد مخدر، مشکلات هضمی، میگرن، اختلالات روحی، چربی و غلظت خون و بیماری‌های پوستی استفاده می‌شود.
۵- بادکش درمانی (Dry cupping)
بادکش درمانی به ایجاد مکش در نواحی مختلف بدن جهت گشودن عروق و انتقال مواد از یک نقطه خاص اطلاق می‌شود و به حجامت خشک نیز معروف است. استفاده از بادکش و چرخش لیوان بر روی نقاط آسیب‌دیده افراد فلج ناشی از سکته‌های مغزی و قلبی، می‌تواند موجب بهبود آن‌ها گردد. در برخی از بیماران، انجام بادکش با استفاده از ترکیبات خاص روغنی ضروری است.
۶- زالو درمانی (Leech therapy)
زالو درمانی به عنوان یکی از روش‌های خون‌گیری در طب سنتی شناخته می‌شود. این روش به دلیل نحوه خون‌گیری و ماده هیرودین ترشح‌شده از زالو، از اهمیت خاصی در طب سنتی برخوردار است. البته نه هر زالویی خاصیت درمانی دارد. بزاق زالو حامل ماده‌ای ضدانعقادی است که به رقیق شدن خون، پاکسازی عروق تنگ و در نتیجه افزایش جریان خون و اکسیژن به ناحیه آسیب‌دیده کمک می‌کند.
زالو درمانی غالباً در موارد تنگی عروق قلب، پیوند بافت، واریس، ضایعات پوستی، بیماری‌های مفصلی، آرتروز، هموروئید، زیبایی پوست و تقویت سیستم ایمنی به کار می‌رود.
۷- فَصد یا رگ‌زنی (Fasd)
فصد که به نوعی از روش‌های خون‌گیری در طب سنتی مرتبط است، به دفع بسیاری از سموم بدن به ویژه در شرایط پرخونی یا غلبه سودا کمک می‌کند. این عمل که به‌عبارت دیگر، رگ‌زنی نامیده می‌شود، باید تحت نظر افراد متخصص و ماهر انجام شود. کاربردهای اساسی فصد شامل درمان کمردرد سیاتیکی، هموروئید، پاکسازی غلظت‌های غالب و بیماری‌های گوارشی است.
۸- آب‌درمانی یا آبزن‌ها (Hydrotherapy)
آب‌درمانی به عنوان یکی از شیوه‌های طب سنتی است که می‌تواند با افزودن اسانس‌های گیاهی یا بدون آن‌ها به بهبود دردهای مفصلی، ناراحتی‌های پوستی، تقویت عضلات و اصلاح غلطان بدن کمک کند.
مزایای طب سنتی
پیشگیری از بیماری‌ها: طب سنتی با تأکید بر بهبود شیوه زندگی، تغذیه مناسب و حفظ تعادل در مزاج، می‌تواند در جلوگیری از بسیاری از بیماری‌ها مانند سرماخوردگی، مشکلات هضمی و دردهای کمر مؤثر باشد.
درمان بیماری‌های مزمن: بسیاری از بیماری‌های مزمن نظیر دیابت، آرتروز، افسردگی و اضطراب به‌خوبی با شیوه‌های طب سنتی درمان می‌شوند. این طب با تمرکز بر علت اصلی بیماری‌ها به جای علائم آن، به بیماران کمک می‌کند تا بیماری‌های مزمن را کنترل و یا حتی درمان کنند.
عوارض جانبی کمتر: درمان‌های گیاهی و شیوه‌های طب سنتی عموماً عوارض جانبی کمتری نسبت به داروهای شیمیایی داشته و این موضوع به‌خصوص برای افرادی که از عوارض جانبی داروهای شیمیایی رنج می‌برند، اهمیت خاصی دارد.
ایمنی: سابقه طولانی طب سنتی و اثربخشی بسیاری از روش‌های آن به‌مدت هزاران سال ثابت شده است.
ارزانی: به‌طور کلی روش‌های طب سنتی نسبت به روش‌های پزشکی نوین ارزان‌تر هستند و می‌توانند به افرادی که قادر به پرداخت هزینه‌های درمانی بالا نیستند، کمک کنند.
تمرکز بر کل‌نگری: به‌جای تمرکز بر اندام یا بیماری خاص، این نوع طب به کل جسم و ارتباطات درونی آن توجه دارد که می‌تواند در شناسایی بهتر مبانی بیماری و در یافتن راه‌های مؤثرتر برای درمان آن کمک کند.
چالش‌های پیش روی طب سنتی
نیاز به تحقیقات بیشتر: برای اثبات کارایی شیوه‌های طب سنتی و ارتقای موقعیت آن در نظام سلامت، به انجام تحقیقات علمی و کارآزمایی‌های بالینی بیشتری نیاز داریم.
استانداردسازی: استانداردسازی روش‌های درمانی، مواد و تجهیزات به‌کار رفته در طب سنتی، جزو اقداماتی است که می‌تواند به افزایش کیفیت و ایمنی این روش‌ها کمک کند.
آموزش و تربیت متخصصان: تخصیص شیوه‌های موثر آموزش و تربیت کارشناسان مجرب در زمینه طب سنتی از اقداماتی است که می‌تواند به اعتلای این نظام در «نظام سلامت» یاری رساند.
ادغام با طب نوین: این اقدام می‌تواند به بهبود خدمات درمانی و ارائه گستره‌ای جامع‌تر و مؤثرتر برای بیماران منجر شود.
جایگاه علمی طب سنتی در ایران
پیشینه راه‌اندازی و تصویب «رشته طب سنتی» در سال ۱۳۸۵ در وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی پی‌ریزی شد. چهار دانشگاه علوم پزشکی تهران، علوم پزشکی شهید بهشتی، علوم پزشکی ایران و شاهد برای پذیرش دانشجو اعلام آمادگی کردند. به‌طور خاص، «دانشکده طب سنتی تهران» در دانشگاه علوم پزشکی تهران اولین بار در سال ۱۳۸۶ تأسیس شد. سلامتکده‌های طب ایرانی این دانشگاه با رویه «سلامتی اولویت دارد» و «تمرکز بر اصلاح شیوه زندگی و تغذیه درمانی» برای اولین بار در سال ۱۳۸۶ آغاز به کار کردند. تا به امروز، هشت دانشکده فعال در زمینه طب سنتی ایرانی در کشور تأسیس شده است.
«سند توسعه طب سنتی ایرانی – اسلامی» در اردیبهشت سال ۱۳۹۲ از سوی معاون اول رئیس‌جمهور وقت به وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ابلاغ شد.
به‌موجب ماموریت این سند، هدف دستیابی به چشم‌انداز معاونت طب سنتی ایران جهت ارتقای علمی کشور و افزایش خودباوری منطقی و علمی دانشمندان و آحاد جامعه در شش حوزه پژوهش، آموزش، دارویی، خدمات تندرستی و درمانی، فرهنگ عمومی و طب مکمل، میسر می‌گردد؛ به طوری که برآیند این فرایند موجب تقویت روحیه جست‌وجوگری و عزت ملی در عرصه علوم پزشکی و بهبود سطح سلامت در سطوح فردی و اجتماعی و شاخص‌های ملی و بین‌المللی شود.
در این راستا، در سال ۱۳۹۳ همزمان با تصویب برنامه چهار ساله دانشکده طب ایرانی در هیات‌رئیسه دانشگاه علوم پزشکی تهران، توافق شد تا سلامتکده جامع طب ایرانی به عنوان مرکز اصلی آموزشی، پژوهشی و درمانی طب ایرانی دانشگاه با رویکرد بهبود کیفی خدمات دانشکده، تأسیس شود و دیگر درمانگاه‌های تخصصی طب ایرانی تحت سرپرستی این سلامتکده به فعالیت خود ادامه دهند.
تفاوت طب اسلامی و سنتی
«محمد مهجوری»، درمان‌گر طب اسلامی معتقد است که طب سنتی به‌عنوان یک مکتب مستقل از طب اسلامی تلقی می‌شود و بیان کرد که عدم مطرح شدن طب اسلامی تا به الآن به کم‌کاری عالمان دینی برمی‌گردد.
<pبه گفته‌ی «شیوا شمشیری»، متخصص طب سنتی، تفاوت‌های این دو در منابع مورد استفاده آن‌ها نهفته است؛ به‌گونه‌ای که طب اسلامی تنها اطلاعات خود را از احادیث می‌گیرد، در حالی که در طب سنتی، آثار حکما و دانشمندان بزرگی چون «رازی» و «ابن‌سینای بزرگ» منبع الهام قرار گرفته است.
«احمدعلی آقارفیعی روحانی»، پزشک و متخصص طب اسلامی و سنتی با بیان جنبه‌های تفاوت میان این دو مکتب درباره دستورالعمل‌های هر یک گفت: طب سنتی به «جاثلیق» و یونان باستان مربوط می‌شود و «ابن‌سینا» نیز نظریاتش بیشتر به سمت طب سنتی است. او در برخی داروهای خود حتی از مواد نجس استفاده کرده و ما به همین دلیل با ابوعلی در مسئله اختلاف‌نظر داریم.
جایگزینی افزونه‌های غذایی با گیاهان دارویی
«دکتر مهدی سیف سهندی»، دبیر سابق ستاد توسعه گیاهان دارویی و طب سنتی معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری، در خصوص اهمیت طب سنتی افزود: «در حوزه گیاهان دارویی صرفاً موضوع درمان و طبی مطرح نیست. در این زمینه، محصولات دیگری از جمله اسانس و عصاره، محصولات آرایشی-بهداشتی و افزودنی‌های غذایی نیز تولید می‌شوند. ایران به‌طور سالانه بین ۳۰۰ تا ۴۰۰ میلیون دلار در زمینه واردات افزودنی‌های غذایی هزینه می‌کند. طبیعی است که جایگزینی کامل این مواد غذایی کار ساده‌ای نیست، اما بخش‌هایی از آن‌ها را می‌توانیم با گیاهان طبیعی جایگزین کنیم.»
وی ادامه داد: «در حال حاضر، ترکیباتی که به ایران وارد می‌شوند، حتی طعم‌دهنده‌ها و اسانس‌هایی از نوع طبیعی دارند. اکنون در کشور، این توان وجود دارد که بتوانیم تولید این محصولات را به عهده بگیریم. همچنین شرکت‌های خوب و توانمندی در این زمینه فعالیت دارند که باید مورد حمایت قرار گیرند. ارتباط این شرکت‌ها با صنعت غذایی نیز باید تقویت شده و محصولاتشان به مرحله تجاری‌سازی برسد.»
سیف سهندی بر این نکته تأکید کرد که «روسیه یکی از کشورهایی است که علاقمند به استفاده از طب سنتی ایران است. در حال حاضر، وزارت بهداشت تدابیر مناسبی در این راستا اتخاذ کرده که «طب سنتی ایران» به عنوان یکی از مکاتب پزشکی به‌ثبت جهانی برسد. این امر به توسعه بازار گیاهان دارویی کمک شایانی خواهد کرد.»
ایران در رتبه‌ی چهارم جهانی تولید علم در زمینه‌ی طب سنتی
«نفیسه حسینی یکتا»، مدیرکل دفتر طب ایرانی و مکمل وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، خاطرنشان کرد: «دولت سیزدهم با نگاهی خاص به توسعه و بهره‌برداری صحیح از ظرفیت‌های طب ایرانی پرداخته است، لذا در سند تحولی دولت مردمی، موارد متعددی درباره بهره‌برداری از این ظرفیت آمده است. طب ایرانی می‌تواند راهی برای پیشرفت در «نظام سلامت» به شمار آید و در صورت توسعه‌ی منطقی، به فضایی مناسب جهت «رونق اقتصادی و اشتغال» تبدیل شود. پزشکان ما با پژوهش‌های خود توانسته‌اند در تولید علم طب سنتی، رتبه چهارم جهانی را از آن خود کنند.»
وی همچنین خاطر نشان کرد: «دانشکده‌های طب ایرانی از سال ۱۳۸۶ تأسیس شده و نخستین فارغ‌التحصیلان این رشته در سال ۱۳۹۲ به بازار کار آمدند. در سال‌های اخیر، تعداد داروهای گیاهی مجاز از حدود ۳۰۰ مورد به تقریباً ۳۰۰۰ مورد افزایش یافته است. در حال حاضر، تنها ویزیت متخصصان طب سنتی تحت پوشش بیمه است و پیگیری برای تحت پوشش بیمه قرار دادن شش خدمت دیگر در این حوزه ادامه دارد. داروهای گیاهی نیز می‌توانند عوارض جانبی داشته و در برخی موارد منجر به اختلالات خونی، خطر سقط جنین و سمّیّت شوند.»
با توجه به موارد عنوان شده، «طب سنتی» به عنوان «دانش باستانی و اسلامی ایرانیان» می‌تواند به صورت مکمل به «طب نوین» در پیشگیری و درمان انواع بیماری‌های خاص کمک کند؛ به‌نحوی که این دانش در عرصه‌های بین‌المللی به رسمیت شناخته شده و دستاوردهای مثبت آن به گرایش کشورهای مدرن به استفاده از این روش درمانی بینجامد. البته ضروری است که چالش‌های موجود در تداخل بین طب سنتی و طب نوین از سوی متخصصان ذیصلاح حل و فصل شود و از منافع هر دو کاملاً بهره‌برداری شود.