امروز ۱۵ دی ۱۴۰۳ خورشیدی معادل ۴ رجب ۱۴۴۶ هجری و ۴ ژانویه ۲۰۲۵ میلادی، روزی است که به مبدأ مناسبت ها، اتفاقات و رخدادهای تاریخی گوناگون بدل شده است.
در این روز خاص، به بررسی برخی از مهم ترین مناسبت ها و وقایع تاریخی مربوط به آن می پردازیم.
انتصاب دست نشانده روسیه در راس خزانه کل ۱۲۹۰
به دنبال اولتیماتوم دولت روسیه به نخست وزیر وقت ایران برای برکناری “مورگان شوستر” آمریکایی از سمت خزانه داری کل کشور و اخراج وی از ایران، دولت ایران در شرایطی که قوای روس در آذربایجان ایران به کشتار و غارت مشغول بودند، ناگزیر در برابر خشونت های دولت تزاری تسلیم شد و به همکاری با مستشاران آمریکایی خاتمه داد.
دولت روس که از این پیروزی راضی نبود، مجدداً نخست وزیر ایران را تحت فشار قرار داد تا مجلس شورای ملی را منحل کند و مطبوعات را مسدود سازد و رئیس بلژیکی گمرک ایران را که تحت نفوذ خود داشت به عنوان خزانه دار کل ایران به جای مورگان شوستر منصوب نماید.
ابوالقاسم ناصرالملک که به مدت چهار سال نایب السلطنه ایران بود، “موسیو مرنار” بلژیکی را برای این مقام نمود.
تعطیلی دانشگاه ها در اعتراض به سفر “کارتر” به ایران ۱۳۵۶
دانشجویان مسلمان به نشانه اعتراض نسبت به سفر جیمی کارتر رئیس جمهور وقت آمریکا به ایران، به مدت سه روز در کلاس های درس شرکت نکردند و دانشگاه ها را به تعطیلی کشاندند. این دانشجویان با درک عمیق از وضعیت کشور و نفوذ نامطلوب ابرقدرت ها، به ویژه آمریکا در امور ایران، با اعمال این اقدام سعی در رساندن صدای اعتراض خود به گوش جهانیان داشتند.
عملیات هویزه به فرماندهی ارتش ۱۳۵۹
در حالی که بیش از سه ماه از تجاوز نظامی گسترده ارتش رژیم بعث عراق به سرزمین مقدس مان می گذشت، دشمن با روحیه تجاوزکارانه و وحشیانه خود، فجایع نابخردانه ای در خاک های اشغالی مرتکب شد که می توان گفت تبهکاران تاریخ را شرمنده کرد.
ایران در پاسخ به این جنایات، عملیات کلاسیکی را طراحی و به مرحله اجرا درآورد. در این اقدام، شماری از رزمندگان شهیدطلب بی وقفه به صفوف نیروهای عمل کننده پیوستند و با هماهنگی زره پوشان ارتش جمهوری اسلامی ایران، عملیات را آغاز کردند. دشمن که از پیروزی های خود در دزفول مغرور شده بود، هرگز انتظار نداشت که ایران توانایی اجرای یک حمله جدید را داشته باشد.
در ساعات اولیه آغاز این عملیات، در کمال شگفتی نیروهای دشمن، تمامی خاکریزهای خط مقدم اشغالگران به تصرف درآمد و نیروهای اسلام موفق به نفوذ بهعمق خطوط دشمن شدند.
به رغم موفقیت های ابتدایی و پیشروی های اولیه، این عملیات به علت عدم حمایت کافی و کمبود مهمات از یک سو، و آمادگی بالای دشمن از دیگر سو، به نتایج مطلوب نرسید و دشمن در تاریخ ۱۶ آذر ۱۳۶۰ مجدداً تمامی شهر هویزه را به اشغال خود درآورد.
اما آزادسازی هویزه سرانجام به کمک عملیات بیت المقدس و همزمان با آزادسازی خرمشهر به وقوع پیوست.
در تقویم خورشیدی همچنین مناسبت هایی دیگر چون معرفی وزرای کابینه به محمدعلی شاه به وسیله شیرالسلطنه صدراعظم وقت در سال ۱۲۸۷، ورود نجفقلی خان صمصام السلطنه بختیاری با ۳ هزار نفر سواره به اصفهان در سال ۱۲۸۷، خودکشی امان الله میرزا ضیاءالدوله در کنسولگری بریتانیا در تبریز در سال ۱۲۹۰، موافقت ناصرالملک با استعفای صمصام السلطنه از صدراعظمی در سال ۱۲۹۱، اعلان جنگ به بریتانیا و ورود رضا قلی خان نظام السلطنه حکمران بروجرد و لرستان و خوزستان با قوای خود به کرمانشاه در سال ۱۲۹۴، پیشنهاد طرح تخلیه ایران از نیروهای روس و ترک توسط لئون تروتسکی در سال ۱۲۹۶، درگذشت پروفسور ادوارد برون مستشرق و ایران شناس مشهور و استاد زبان های فارسی و عربی در دانشگاه کمبریج و مؤلف آثار متعدد در زبان و فرهنگ و ادبیات فارسی در لندن در سال ۱۳۰۴، انتصاب سیدحسن تقی زاده وزیر سابق مالیه کشور به عنوان وزیر مختار ایران در فرانسه در سال ۱۳۱۲، رحلت عالم ربانی آیت اللَّه میر سیدمحمد مدرس نجف آبادی در سال ۱۳۱۸، انتصاب علی منصور نخست وزیر پیشین به استانداری خراسان در سال ۱۳۲۰، صدور دستور اولیه برگزاری ات هجدمین دوره مجلس شورای ملی از طریق ابلاغ وزارت کشور به استانداری ها در سال ۱۳۳۲، افتتاح فرودگاه جدید یزد در سال ۱۳۴۸، تعطیلی بازار تهران در حمایت از بیانیه آیت الله خوانساری در سال ۱۳۵۰، انتصاب دکتر احمد حجتی به ریاست کل گمرک و معاون وزیر دارایی به جای سپهبد آزموده در سال ۱۳۵۳، شهادت سرلشکر منصور ستاری فرمانده نیروی هوایی در حادثه سقوط هواپیما در سال ۱۳۷۳ و درگذشت آیت الله اژه ای یکی از علمای بزرگ اصفهان در سال ۱۳۸۹ به ثبت رسیده است.
رویدادهای مهم این روز در تقویم قمری به شرح زیر است:
درگذشت شیخ اشراق ۵۸۷
ابوالفتح یحیی بن حَبَش سُهرِوَردی معروف به شهاب الدین از شخصیت های بزرگ فلاسفه و حکمای اسلامی است که در فقه، حدیث و دیگر علوم زمان خود تبحر داشت. وی حکمت و اصول فقه را از مجدالدین جبلی آموخت و از محضر دیگر اساتید نیز بهره جست.
شیخ شهاب الدین پیرو مسلک اشراق بود که مبتنی بر کشف، شهود و بیداری قلبی است. او این مبانی را تبیین و نشر کرد و در سیر و سلوک عرفانی خود گام برداشت. در روش اشراق، عقل و استدلال به تنهایی برای دستیابی به حقایق کافی نیست و سیر و سلوک عرفانی نیز برای رسیدن به معرفت ضرورت دارد.
این عارف مسلمان در نهایت به حَلَب سفر کرده و در آنجا از نظر علمی بر علمای محلی پیشی گرفت و مورد محبت حاکم منطقه قرار گرفت، اما اندیشه های فلسفی و عرفانی سهروردی موجب خشم مخالفانش شد.
انتقادات علما در حَلَب، حاکم را بر آن ساخت که سهروردی را به قتل برساند و وی نهایتاً در سن ۳۶ یا ۴۰ سالگی کشته شد. البته روایت های مختلفی درباره چگونگی قتل او وجود دارد. پس از مرگ شیخ، حاکم دچار پشیمانی شد و عاملان این عمل را مجازات کرد.
سهروردی با وجود عمر کوتاه خود، کتاب های متعدد و ارزشمندی به زبان های فارسی و عربی تألیف کرده است که از آن میان می توان به حکمةُ الاشراق، المبدأ و المعاد به عربی و آواز پر جبرییل و عقل سرخ به فارسی اشاره کرد.
در تقویم قمری همچنین مناسبت های دیگری چون درگذشت “محمد بن علی واسطی” معروف به “ابن معلم” شاعر مسلمان در سال ۵۹۲، رحلت فقیه، محدث و حکیم والامقام آیت اللَّه ملاعلی علیاری در سال ۱۳۲۷ و درگذشت عالم بزرگوار و رجالی مشهور شیعه آیت اللَّه سید محسن امین عاملی در سال ۱۳۷۱ به ثبت رسیده است.
رویدادهای مهم این روز در تقویم میلادی به شکل زیر است:
همایش “خلع ید” در اروپا ۱۰۷۳
به پیشنهاد پاپ گِریگوری هفتم رهبر مسیحیان جهان، همایشی تحت عنوان “خلع ید” در تاریخ چهارم ژانویه ۱۰۷۳ با حضور نمایندگانی از کشورهای مسیحی برگزار شد.
در این همایش تعیین شد که پادشاهان کشورهای مسیحی دیگر نمی توانند در نصب مقامات روحانی مسیحی مانع شوند. پیش از این، پادشاهان به جز در اختیار داشتن قدرت سیاسی، قادر بودند اسقف های کلیساها را نیز عزل و نصب نمایند.
این مسئله موجب شده بود که کلیساها در خدمت منافع قدرت مندانی قرار گیرند که به فساد، استبداد، ستم گری و بی عدالتی مشهور بودند. مقامات روحانی کلیساها، به خاطر این وابستگی، توجیه کننده اقدام های شاهان می شدند.
این مصوبه با واکنش بسیار تندی از جانب پادشاهان اروپایی همراه بود و جنگ های طولانی و خونینی میان پیروان پاپ و سلاطین اروپایی شکل گرفت.
کنفرانس سیاسی “دارالبیضاء” در مراکش ۱۹۶۱
در تاریخ چهارم ژانویه ۱۹۶۱ کنفرانس سیاسی تحت عنوان دارالبیضاء با حضور کشورهای الجزایر، غنا، گینه، مالی، مراکش، سوریه، یمن و مصر به منظور شکل دهی یک بلوک سیاسی آفریقایی در شهری به همین نام در مراکش برگزار شد.
هدف از برگزاری این کنفرانس ایجاد یک فرماندهی نظامی مشترک در آفریقا بود و بر اساس طرح اعلام شده، ارگان هایی مشابه ناتو برای تأمین دفاعیات مشترک و سیاست های یکپارچه تشکیل می شد.
علاوه بر این، قرار بود بازار مشترک آفریقا نیز ایجاد گردد. گرچه در آن زمان، پیگیری مصوبات کنفرانس دارالبیضاء به صورت عملی انجام نشد، در سال های بعد برخی موارد اجرایی گردید.
در تقویم میلادی همچنین مناسبت هایی چون زادروز نیوتن، کاشف نیروی جاذبه در سال ۱۶۴۳، فوت “هانری بِرِگْسون” فیلسوف بزرگ فرانسوی در سال ۱۹۴۱، روز ملی و استقلال “میانمار” از استعمار بریتانیا در سال ۱۹۴۸، مرگ “توماس اِلْیوت” شاعر بزرگ انگلیسی آمریکایی در سال ۱۹۶۵ و درگذشت کامو نویسنده فرانسوی در سال ۱۹۶۰ ثبت شده است.