۱۶:۴۷ ۰۴ اسفند ۱۴۰۳
عربستان سعودی و ترکیه از جمله بازیگران کلیدی در خاورمیانه به شمار می روند که تأثیرات عمیقی بر تحولات منطقه ای و بین المللی دارند. با وجود اشتراکات تاریخی و مذهبی، در سال های اخیر این دو کشور دچار افزایش رقابت ها و تفاوت های چشمگیری در عرصه های مختلف شده اند. در حوزه های سیاسی، مذهبی، اقتصادی و استراتژیک، اختلافات میان عربستان و ترکیه به وضوح مشخص است و بر روابط آن ها تأثیر گذاشته است. این گزارش به بررسی علل و ابعاد گوناگون این اختلافات خواهد پرداخت.
۱. رقابت برای رهبری جهان اسلام
یکی از دلایل اساسی اختلافات میان عربستان سعودی و ترکیه، رقابت بر سر رهبری جهان اسلام و خصوصاً در میان مسلمانان سنی است. عربستان، به عنوان سرپرست حرمین شریفین (مکه و مدینه) خود را به عنوان پیشوای مسلمانان سنی معرفی می کند و از این جایگاه برای اثرگذاری در سیاست های جهانی و منطقه ای بهره می برد. در سوی دیگر، ترکیه تحت رهبری رجب طیب اردوغان به دنبال بازسازی خلافت سنی جدیدی با الهام از امپراتوری عثمانی است. اردوغان در تلاش است تا ترکیه را به مرکز اسلامی جهان سنی تبدیل کرده و نقش بیشتری در مسائل مسلمانان ایفا کند.
این رقابت به ویژه در کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا شدت یافته است. هر دو کشور قصد دارند از طریق تقویت روابط خود با گروه های اسلامی در این مناطق، حمایت بیشتری کسب کنند. عربستان به حمایت از گروه های سنی و وهابی می پردازد در حالی که ترکیه از جنبش های اسلام گرای سیاسی مانند اخوان المسلمین پشتیبانی می کند. این تفاوت های ایدئولوژیک منجر به تنش های جدی میان این دو کشور شده است.
۲. تفاوت های سیاسی در بحران های منطقه ای
اختلافات عربستان و ترکیه در بحبوحه بحران های مختلف منطقه ای، به ویژه در سوریه، لیبی و قطر به وضوح قابل مشاهده است. در سوریه، ترکیه مستقیماً درگیر جنگ داخلی بوده و از گروه های مخالف بشار اسد حمایت می کند. عربستان سعودی نیز در ابتدا از مخالفان اسد نیز حمایت می کرد، اما به دلیل حضور ایران و روسیه در بحران سوریه، استراتژی خود را تغییر داد. در حالیکه ترکیه در پی دستیابی به اهداف خود در سوریه است، عربستان سعودی به دنبال تضعیف نفوذ ایران در این کشور می باشد.
در لیبی نیز رقابت شدیدی بین عربستان و ترکیه وجود دارد. ترکیه از دولت وفاق ملی مستقر در طرابلس حمایت می کند در حالی که عربستان به طور غیرمستقیم از نیروهای خلیفه حفتر در شرق این کشور پشتیبانی می کند. این تضاد منافع و حمایتی که از طرفین مختلف در این جنگ های نیابتی صورت می گیرد، نشان دهنده رقابت های سیاسی و ژئوپولیتیکی میان دو کشور است.
۳. بحران قطر و حمایت ترکیه از دوحه
موضوع دیگری که در روابط عربستان و ترکیه اثرگذار است، بحران قطر به شمار می رود. در سال ۲۰۱۷، عربستان سعودی به همراه متحدانش همانند امارات متحده عربی، بحرین و مصر، اقدام به تحریم های اقتصادی و سیاسی علیه قطر کرد. ترکیه بسرعت به حمایت از قطر پرداخته و با اعزام نیرو و تجهیزات نظامی به این کشور، از آن پشتیبانی نمود. این وضعیت باعث افزایش تنش ها در روابط بین ترکیه و عربستان سعودی شد و همکاری ترکیه با قطر بر فشارهای موجود بر روابطش با عربستان افزوده است.
۴. رقابت های اقتصادی و تجاری
اختلافات اقتصادی و تجاری نیز تأثیرات قابل توجهی بر مناسبات عربستان و ترکیه گذاشته است. عربستان به عنوان بزرگترین اقتصاد نفتی در منطقه، همواره در تلاش است تا موقعیت خود را در بازارهای جهانی نفت حفظ کند. از سوی دیگر، ترکیه سعی دارد که صنایع خود را تقویت کرده و روابط تجاری اش را با کشورهای گوناگون، به ویژه در حوزه انرژی، گسترش دهد. در حالی که عربستان سعودی بر صادرات نفت تمرکز دارد، ترکیه به دنبال ایجاد روابط اقتصادی متنوع تری است که می تواند به رشد اقتصاد غیرنفتی اش یاری رساند. این تفاوت ها در سیاست های اقتصادی و تجاری موجب تشدید رقابت ها میان این دو کشور شده است.
۵. تفاوت های مذهبی و ایدئولوژیک
درخواست های اساسی اختلافات میان عربستان سعودی و ترکیه به تفاوت های مذهبی و ایدئولوژیک این دو کشور برمی گردد. عربستان سعودی به عنوان نماینده سنی گرایی و حامی وهابیسم، از گروه های محافظه کار اسلامی پشتیبانی می کند، در حالی که ترکیه تحت هدایت اردوغان به دنبال تقویت اسلام سیاسی و حمایت از جنبش هایی نظیر اخوان المسلمین است. این دیدگاه ها به ویژه در کشورهای عربی و شمال آفریقا باعث بروز تنش های چشمگیر بین دو کشور شده است.
عربستان سعودی اخوان المسلمین را مضر برای ثبات رژیم های حاکم در خلیج فارس تلقی می کند و به همین خاطر، دیدگاه متفاوت ترکیه نسبت به این جنبش ها، به یک اصلی تنش در روابط بین دو کشور تبدیل شده است.
۶. چشم انداز آینده روابط عربستان و ترکیه
با توجه به تغییرات سریع در سیاست های جهانی و منطقه ای، آینده روابط عربستان سعودی و ترکیه همچنان در ابهام قرار دارد. هرچند هر دو کشور در برخی مقاطع می توانند به همکاری های مشترکی دست یابند، اما اختلافات ایدئولوژیک، سیاسی و اقتصادی به عنوان چالش های اصلی ادامه خواهد یافت. در حالی که ترکیه در تلاش است تا نفوذ خود را در منطقه تقویت کند، عربستان سعودی کوشش می کند تا موقعیت خود را به عنوان رهبری جهان اسلام و یک قدرت اقتصادی در منطقه حفظ کند.
در نهایت، اگر نتوانند روابط خود را به سطوحی از تعادل برسانند، احتمال افزایش تنش ها و رقابت های بیشتر در عرصه های مختلف، به ویژه در کشورهای ثالث و بحران های منطقه ای وجود دارد. این رقابت ها می تواند به بی ثباتی عمیق تری در منطقه خاورمیانه دامن بزند.