“`html
تمدن عیلام/ ایلام بیش از پنج هزاره پیش در سرزمین ایران حاکمیت داشت و به شدت بر اقوام همجوار و تمدن های پس از خود به ویژه هخامنشیان و مشخصاً در دوران کوروش بزرگ و داریوش اول تأثیر گذاشت. کارشناسان و باستان شناسان همچنان به کشفیات با ارزشی از این دوره تاریخی دست یافته اند. با این حال، در ارتباط با مفهوم، منشأ و شیوه نگارش نام عیلام/ ایلام، نظرات متفاوتی وجود دارد.
در خصوص این مباحثه مقالات و یادداشت های متعددی نوشته شده است. رضا مرادی غیاث آبادی، پژوهشگر و نویسنده ای شناخته شده در حوزه های باستان شناسی، اخترشناسی باستانی و تقویم، در این مورد بیان کرده است: «در سال های اخیر مشاهده شده است که تعدادی از پژوهشگران و نویسندگان نام کشور و تمدن «عیلام» را به شکل «ایلام» ذکر می کنند. اما هر چقدر تلاش می کنم، نمی توانم خود را متقاعد کنم تا املای سنتی و شناخته شدهٔ یک نام را به خاطر پیشنهادی جدید که دلایل قانع کننده ای ندارد کنار بگذارم. افرادی که این توضیح را ارائه می دهند معتقدند که از آنجا که در زبان فارسی حرف «ع» وجود ندارد، باید «عیلام» را به صورت «ایلام» نگارش کرد.
مهرداد ملک زاده، باستان شناس دیگر نیز در مقاله ای که در شماره ۲۷ نشریه چامه در دی و بهمن ماه ۱۴۰۱ به چاپ رسیده، به بحث نگارش صحیح عیلام/ ایلام اشاره کرده و به تبادل نظرهای گذشته درباره این موضوع با دکتر عبدالمجید ارفعی، پژوهشگر و متخصص زبان های باستانی عیلامی و اکدی پرداخته و در توضیح نگارش درست آن اظهار داشته:
«آقای دکتر عبدالمجید ارفعی درخصوص نحوه نگارش درست واژه ایلام می گویند:
«ایلام» نباید با «ع» نوشته شود، بلکه لازم است با «الف» نگارش یابد، زیرا در زبان ایلامی حروف «ع» وجود ندارد. در بین النهرین، تلفظ «ع» که از گلو خارج می شود، از حدود ۲۲۰۰ پیش از میلاد از بین رفته و به یکی از دیگر حروف تبدیل شده است. زمانیکه یهودیان از سرزمین خود به بین النهرین کوچ می کنند، با فرهنگ بابل و ایلام آشنا شده و ایلام را با حرف «ع» می نویسند که این موضوع باعث سوءتفاهم هایی در تاریخ زبان شناسی شده است. به عنوان مثال در سال ۱۹۳۱ میلادی یک استاد یهودی و آمریکایی مقاله ای درباره کلمه ایلام که با فعلی مشابه عربی «اعلی یعلو»، که به صورت ناشناخته ای است، منتشر کرد، اما در شماره بعد، یک استاد دیگر به او پاسخ می دهد که استنباط شما نادرست است و نمی تواند هم ریشه کلمه «اعلی یعلو» باشد.
در بین اقوام جهان قانونی وجود دارد که هیچ قومی نمی تواند نام خود را از یک صورت ناشناخته زبان بیگانه بگیرد. در حقیقت هر قوم نام خود را به زبان خود می نامد. فرض کنید من در ایران کُرد باشم، پس نمی آیم یک کلمه انگلیسی را به عنوان نام قوم خود کنم. حتی در کشورهایی که مستعمره بوده اند، فرض کنید در تاجیکستان یا مناطق قفقاز که زمانی جزو ایران بزرگ محسوب می شدند، مردم نام قوم خود را از کلمه ای روسی نمی گذارند، چنین امکانی وجود ندارد. چطور ممکن است قومی که به مدت نزدیک به ۳۰۰۰ سال دوام داشته، نام خود را از یک واژه ناشناخته زبان دیگری بگیرد؟ بنابراین وقتی ما می نویسیم عیلام، به ایلامی ها توهین می کنیم که نام خود را از واژه های زبان دیگر کرده اند.»
نظریه استاد ارفعی بر دو پایه زیر بنا شده است:
الف) «در زبان ایلامی حرف «ع» وجود ندارد. در بین النهرین تلفظ آن از حدود ۲۲۰۰ پیش از میلاد از بین رفته و به یکی از الف ها تبدیل شده است. زمانی که یهودیان از سرزمین خود به بین النهرین کوچ می کنند، با فرهنگ بابل و ایلام آشنا شده و ایلام را با حرف «ع» می نویسند که این امر موجب برداشت های نادرستی در تاریخ زبان شناسی شده است. به عنوان نمونه در سال ۱۹۳۱ میلادی یک استاد یهودی و آمریکایی مقاله ای درباره کلمه ایلام که برگرفته از فعل مشابه عربی «اعلی یعلو» است، منتشر می کند و در شماره بعد هم استاد دیگری پاسخ می دهد که برداشت شما دچار خطاست و نمی تواند هم ریشه با کلمه «اعلی یعلو» باشد».
ب) «در بین اقوام جهان قانونی وجود ندارد که هیچ قومی در دنیا اسم قوم خود را از صورت ناشناخته ای از زبان بیگانه بگیرد. در واقع هر قومی باید نام خود را به زبان خود کند. فرض کنید که من در ایران کُرد باشم، پس نمی توانم یک واژه انگلیسی را به عنوان نام قوم خود پذیرا باشم. حتی کشورهای مستعمره در حال حاضر، مانند تاجیکستان یا سرزمین های قفقاز که روزگاری بخشی از ایران بزرگ بودند، نام خود را از واگویه های روسی نمی گیرند. غیر ممکن است که قومی با تاریخی نزدیک به ۳۰۰۰ سال، نام خود را از یک واژه ناشناخته زبان دیگری دریافت بدارد. بنابراین هنگامی که ما از واژه عیلام استفاده می کنیم، به ایلامی ها توهین می کنیم که نام شان را از واژه های زبانی بیگانه کرده اند.»
اجازه بدهید پیش از پرداختن به «الف» به پاسخ «ب» بپردازم.
بیایید ببینیم آیا استاد ارفعی در این مورد حق با اوست که: «هیچ اقوامی در دنیا نیست که نام قوم خود را از شکل ناشناخته ای از زبان بیگانه بگیرد»؟ قانونی در این زمینه البته وجود ندارد، اما تاریخ و عرف بین الملل موارد بسیاری از نقض این «منطق» را نشان می دهد، به طوری که در خصوص نام بین المللی کشور دویچلند (Deutschland) که در دیگر نقاط دنیا با نام ژرمنی (Germany) شناخته می شود، این دوگانگی منطقی نیست! این معمولا تداخلاتی با شرایط تاریخی و فرهنگی پیچیده دارد؛ آلمان از آن رو به نام آلمان در زبان ما شناخته شده است که از طریق زبان فرانسه با آن آشنا شده ایم و فرانسوی ها نیز چون با آلمانی ها آشنا شده بودند، نام کشور آلمان را به وجود آوردند. انگلیسی ها نیز از زاویه ای دیگر، نام ژرمنی به احیا آوردند. الان حتی در آلمان، آخرین زمانی که کالا تولید می شود، بدون اینکه احساس توهین یا تحقیر کنند، به عبارت Made in Germany اشاره می کنند و در سازمان ملل نیز تابلوی نمایندگان آلمان با عنوان Germany نصب شده است؛ در مورد لهستان نیز برای ما ایرانیان (و نیز ترک های عثمانی) نام آن به لهستان شناخته می شود و هیچ لهستانی از این موضوع احساس توهین نمی کند. در حالی که در زبان لهستانی، نام آن پولسکا (Polska) و بر اساس عرف بین المللی به پولند (Poland) معرفی می شود. چرا ما آن را لهستان می نامیم و نه پولسکا یا پولند، زیرا نام لهستان را از طریق عثمانی به دست آورده ایم؛ و به طور مشابه در مورد مجارستان که آن را مجارستان می نامیم و نه به نام مجاری (Magyarország) یا به نام بین المللی (Hungary) چرا که این نام را نیز از ترکان عثمانی به وام گرفته ایم؛ در سنت زبانی جهانی، آن قلمرو بزرگ تاریخی و فرهنگی در شرق فلات ایران، هند نامیده می شود، در متون بین المللی از جمله متأثر از انگلیسی: ایندیا (India)، در زبان آلمانی: Indien و در زبان فرانسه: Inde، در حالی که نام رسمی آن بهارات گانراجیا (Bharat Ganrajya) است. در برابر تمامی سفارتخانه های «کشور جمهوری هندوستان» در تمام نقاط جهان، نام «هند» درج شده که این خوشبختانه برای هندیان و هندوستان هیچ گونه تحقیر یا توهینی به حساب نمی آید! چرا نام بهارات که همیشه به کار رفته، از سوی دیگر فرهنگ ها به هند ترجمه شده است؟ زیرا غربیان امروزی نام را از یونانیان بواسطه شناخت از طریق ایرانیان به نام هندوستان معرفی کردند و این شکل ها هیچ ارتباطی با بهارات ندارند، بلکه نام هند از روان های ایرانی گرفته شده است، و این نیز نقض منطق استاد ارفعی است (یعنی ملت بزرگ هند نام برجسته و شناخته شده خود را از ایرانیان گرفته اند) و به هیچ وجه برای هندیان حرمت یا توهینی ایجاب نمی کند.
بنابراین زمانی که می دانیم عیلامیان هرگز خود را عیلامی نمی نامیدند و به سرزمینی که در آن زندگی می کردند «هل تمتی» می گفتند، باید بدانیم که اینجا نیز وضعیت مشابهی وجود دارد. ما در زبان فارسی نام عیلام را از خود عیلامیان نشنیده و نیاموخته ایم. بلکه نام عیلام را از طریق زبان عبری و از طریق ترجمه های کهنه و جدید عربی و فارسی متون مقدس به عاریت گرفته ایم و در نسخه های عبری، این نام «عیلام» است و در ترجمه های عربی و فارسی نیز به همین صورت آمده است؛ بنابراین جریان ورود نام عیلام به زبان فارسی نو از یک مسیر عیلامی (با «ع») و نه از طریق نام عیلامی (هل تمتی یایی!) می باشد.
در پاسخ به «الف» و مربوط به استدلال اول استاد ارفعی باید بگویم که او قطعاً درست بیان کرده اند که: «در زبان ایلامی [آوای] «ع» وجود ندارد» (توجه داشته باشید: آوای «ع» به معنی «ع»/ عین که یکی از حروف الفبای عربی است قطعاً در «زبان» ایلامی وجود نداشته است! این جزئیات حائز اهمیت است که استاد ارفعی به آن توجه نکرده اند) اما باید خاطر نشان کرد که اینکه آیا در زبان عیلامی آوای «ع» وجود دارد یا خیر، ربطی به تاریخچه و سنت های موجود در ورودی شکل نگارشی «عیلام» به زبان و خط فارسی ندارد. ایرانیان و فارسی زبانان در حقیقت به دیدن واژه «عیلام» به عنوان نام تمدن و فرهنگ خودشان نپرداخته اند، بلکه نام این تمدن و فرهنگ را براساس شکل موجود در الفبای عربی متون ترجمه شده از تورات و به شکل عبری (که «ع» داراست) نوشتند. بنابراین شکل توراتی «عیلام» خود برگرفته از ساختار رایج در زبان اکدی بوده، درست به همان گونه که هند به نام هندوستان و «بهارات» خوانده شده است، در این باره هم اکدیان (و بعد از آنها عبرانیان) نام هل تمتی/ عیلام را به شکل «عیلام» معرفی کرده و همانطور که هندیان از این وضعیت هیچ احساس تحقیر و توهینی ندارند، عیلامیان نیز در صورتی که امروزه زنده بودند، از نامی که به صورت سنتی و فرهنگی اکدی به آنها داده می شد احساس توهین یا فشاری نمی کردند.»
“`