جهان اخیراً تجربه‌ای سنگین از یک بحران جهانی را پشت سر گذاشت که تأثیرات عمیقی بر روی سفر و گردشگری گذاشت و بسیاری را از اقدام به سفر دچار ترس کرد. همزمان با بازگشت به حالت عادی و احیای مجدد سفرها، دنیای گردشگری خود را تحت تأثیر توقفی ناگهانی ناشی از شیوع بیماری قرار داده است. این وقفه غیرمنتظره در صنعت گردشگری به بروز مشکلات متعددی همچون ناآرامی‌های اجتماعی، از بین رفتن مشاغل، افت تبادل اطلاعات و عدم اعتماد بین کشورها منجر گردید.
۲۷ سپتامبر مطابق با ۶ مهرماه به عنوان روز جهانی گردشگری نام‌گذاری شده است. پس از یک دوره دو ساله که سفرها تحت مقررات سختگیرانه قرار داشتند، سازمان گردشگری ملل متحد (UNTOURISM) با شعار «گردشگری و صلح» قصد دارد تا به تحلیل روابط متقابل این دو مفهوم پرداخته و در سایه تشدید تنش‌ها و درگیری‌های موجود، از پیامدهای این وضعیت بر سفر و مهاجرت آگاهی یابد.
در واقع، سفر و جابه‌جایی افراد در سطح جهانی، بیشتر به منزله فرار از چالش‌های روزمره در زندگی است. نتایج تحقیقات مؤسسه اقتصاد و صلح بین‌الملل (IEP) نشان می‌دهد که ارتباط قوی‌تری بین گردشگری و مفهوم «صلح مثبت» زمانی نمایان می‌شود که تجزیه و تحلیلی دقیق صورت پذیرد.
موسسه اقتصاد و صلح بین‌الملل «صلح مثبت» را به عنوان مجموعه‌ای از نگرش‌ها، نهادها و ساختارهایی تعریف می‌کند که به وجود و حفظ جوامع صلح‌آمیز کمک می‌کند.
این مفهوم توسط شاخصی به نام صلح مثبت (Positive Peace Index) سنجیده می‌شود، که بر پایه هشت رکن مستقل محاسبه می‌گردد. این ارکان به عنوان پیش‌شرط‌های اساسی برای تشکیل یک جامعه صلح‌آمیز شناخته می‌شوند: محیط کسب‌وکار مناسب، روابط پایدار با همسایگان، سرمایه انسانی بالای جامعه، احترام به حقوق دیگران، سطح پایین فساد، دولت کارآمد، آزادی اطلاعات و توزیع منصفانه منابع.
بنابراین، حفظ و گسترش یک صنعت گردشگری پایدار و آزاد نقش اساسی در ارتقاء سطوح صلح ایفا می‌کند، بویژه در زمینه‌های مربوط به نگرش‌ها، نهادها و ساختارهایی که جوامع مسالمت‌آمیز را تعریف می‌کنند.
برای بررسی عینی روابط بین گردشگری و صلح، شورای جهانی سفر و گردشگری (WTTC) پیش‌تر با مؤسسه اقتصاد و صلح بین‌الملل همکاری کرده است تا معیاری برای گردشگری ارائه دهد، که به شکوفایی این صنعت در کنار معیارهای پایداری و پذیرش توجه دارد. در این راستا، چهار حوزه کلیدی مورد توجه قرار گرفته است: اجتماعی-فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و زیست‌محیطی.
کشورهایی با صنعت گردشگری پایدار، معمولاً از صلح بیشتری برخوردارند
گردشگری به منظور دست‌یابی به موفقیت باید جذاب باشد، به همین خاطر این صنعت می‌تواند از صلح حمایت کند؛ چرا که نیاز دولت‌ها به ایجاد روابط مستحکم و معتبر با شهروندان برای جذب گردشگران و بهره‌برداری از فرصت‌های اقتصادی را فراهم می‌آورد. </span یکی از نمونه‌های بارز این رابطه به کشور رواندا برمی‌گردد؛ جایی که دولت با تلاش برای پاک‌سازی مین‌ها و سرمایه‌گذاری در بوم‌گردی، اقدام به ارتقای تصویر خود کرده و تورهای گردشگری با محوریت گوریل‌ها را ترویج نموده است و بدین ترتیب، این کشور به مقصدی دلپذیر برای اکوتوریسم تبدیل گردیده است.
تأثیرات فوری گردشگری بر ارکان صلح مثبت عبارتند از:
– حرکت جهانی افراد سبب ایجاد تبادل فرهنگی می‌شود که معمولاً منجر به توسعه تحمل و پذیرش حقوق دیگران می‌گردد.
– پایداری گردشگری می‌تواند بر عملکرد دولت‌ها تأثیرگذار باشد، زیرا دولت‌ها ناچارند به تغییرات در تقاضا پاسخ دهند و فضایی مساعد ایجاد نمایند که منجر به افزایش جذب گردشگران شود. درکشور نپال، عکس‌العمل دولت نسبت به رشد گردشگری، پیاده‌سازی قوانینی بر مبنای صلح برای صنعت گردشگری بوده است.
– با افزایش گردشگری، تنوع مهارت‌ها نیازمند برای جوامع محلی بیشتر می‌شود، از جمله یادگیری زبان، مهارت‌های کسب‌وکار و توسعه سرمایه انسانی. به عنوان مثال، در نامیبیا رشد صنعت گردشگری به جوامع محلی کمک کرده تا مهارت‌های زبانی و مشاغلی چون آشپزی را به دست آورند که در نهایت به ارتقاء سرمایه انسانی آن‌ها منجر گردید.
– با سفر مردم، انتظار می‌رود تبادل اطلاعات نه‌تنها در سطح کشور، بلکه بین کشورها نیز افزایش یابد، چرا که افراد تجربیات و ایده‌ها را به اشتراک می‌گذارند.
– بهبود روابط با همسایگان از دیگر آثار مثبت گردشگری است، چرا که سفر به کشورهای همسایه می‌تواند به درک و تحمل یکدیگر بینجامد.
در کشورهای غیرمنازع، گردشگری در برابر افزایش خشونت و جنگ مقاومت می‌کند
واقعیت دنیای کنونی این است که زمین به مکانی آکنده از خشونت تبدیل شده است و مؤسسه بین‌المللی اقتصاد و صلح این روند را برای مدت طولانی زیر نظر دارد. شاخص صلح جهانی ۲۰۲۳ جهت سیزدهمین سال پیاپی افت کرده است. عمده‌ترین عوامل کاهش در این سال‌ها ناشی از درگیری‌های خارجی، تلفات ناشی از جنگ‌های داخلی و ناپایداری سیاسی بوده است.
افزایش درگیری‌های خونین در کشورهایی مانند اوکراین، روسیه، هائیتی، مالی و اراضی اشغالی فلسطین بطور فعال موجب افزایش شمار بی‌خانمان‌ها شده است. با این وجود، تحقیقات پیشین مؤسسه «IEP» نشان می‌دهد که به‌طورکلی، ارتباط منفی ضعیفی بین تغییرات در شاخص گردشگری و تغییرات در شاخص صلح جهانی مشاهده می‌شود، که نشان‌دهنده این است که حتی در کشورهای بدون درگیری (غیرمنازع)، در مواقعی که شرایط امنیتی بدتر می‌شود، گردشگری الزاما آسیب نمی‌بیند. به‌هرحال، یکی از موارد استثنایی، تأثیر همه‌گیری کووید-۱۹ بوده که به شکلی مؤثر بر صنعت گردشگری جهانی تأثیر گذاشت.
گردشگری و تروریسم
تروریسم تأثیرات بارزی بر گردشگری می‌گذارد، خصوصاً زمانی که گردشگران به عنوان هدف قرار می‌گیرند، مانند حمله به اتوبوس گردشگران در مصر در سال ۲۰۱۸ یا تیراندازی در سواحل تونس در سال ۲۰۱۵. با این حال، بر اساس تحقیقات «IEP»، تأثیرات فعالیت‌های تروریستی بر صنعت گردشگری معمولاً موقتی است. این تأثیرات بیشتر ناشی از هشدارهای سفر است که معمولاً به کاهش‌های کوتاه‌مدت در فعالیت گردشگری منجر می‌شود و با بهبود وضعیت و کاهش تهدیدات تروریستی، گردشگری معمولاً به نرخ قبلی خود باز می‌گردد. گرچه تکرار حوادث تروریستی در یک منطقه می‌تواند اثرات بلندمدتی بر سطوح گردشگری آن ناحیه داشته باشد.
اگر بخواهیم در روز جهانی گردشگری پیش رو (که شعار آن گردشگری و صلح انتخاب شده است) به نکته‌ای بیندیشیم، باید دنیایی را تجسم کنیم که در آن گردشگری و سفر از امکاناتی نیستند که در دوران همه‌گیری کووید-۱۹ وجود داشتند. وقفه بی‌سابقه در صنعت گردشگری ناشی از همه‌گیری کرونا، عواقب نامطلوبی را به دنبال داشت که شامل ناآرامی‌های اجتماعی، از دست رفتن مشاغل، کاهش تبادل اطلاعات و عدم اعتماد میان دولت‌های همسایه بود. به‌علاوه، گردشگری نقشی کلیدی در خروج از بحران‌های بی‌سابقه دوران کرونا در سطح جهانی ایفا نمود.