فرشاد مومنی: در طی سه دهه گذشته، ۱۵۰ میلیارد دلار به واسطه پروژه‌های عمرانی بدون قاعده هدر رفت / چگونه کشوری که برنامه استراتژیک برای توسعه صنعتی ندارد، قادر به تهیه سند آمایش است؟

 <img class="image_btn lazyload13" style="margin:0px auto;display:block;" title="فرشاد مومنی: ادای مبارزه با استکبار جهانی درمی آورند/کشوری که سند استراتژی توسعه صنعتی ندارد، چطور سند آمایش تهیه کرده؟/در ۳۰ سال اخیر ۱۵۰میلیارد دلار بخاطر طرح های عمرانیِ بی ضابطه، پودر شد!/از اصحاب دانایی استمداد می کنیم به داد ایران برسید!” src=”https://cdn.entekhab.ir/files/fa/news/1402/9/16/1545324_551.jpg” alt=”فرشاد مومنی: ادای مبارزه با استکبار جهانی درمی آورند/کشوری که سند استراتژی توسعه صنعتی ندارد، چطور سند آمایش تهیه کرده؟/در ۳۰ سال اخیر ۱۵۰میلیارد دلار بخاطر طرح های عمرانیِ بی ضابطه، پودر شد!/از اصحاب دانایی استمداد می کنیم به داد ایران برسید!”/>

جماران: آقای فرشاد مومنی، استاد علم اقتصاد در دانشگاه علامه طباطبایی، بیان کرد: افرادی که اظهار می‌کنند اگر دانه‌ای بر زمین افتاده باشد، چه عواقبی در پی خواهد داشت، می‌توانند به راحتی ۱۵۰ میلیارد دلار را به بهانه طرح‌های عمرانی بی‌ضابطه در روز روشن از بین ببرند و تنها خدا می‌داند که این مبالغ میان چه کسانی تقسیم شده است تا این کشور با بحران فقر، کمبود سرمایه‌گذاری و نابرابری‌های گسترده روبه‌رو باشد. این ماجراها بسیار حائز اهمیت است و باید بدانیم که تا زمانی که یک استراتژی کارآمد برای توسعه صنعتی نداشته باشیم، آمایش سرزمین ممکن است به ابزاری برای سوءاستفاده و کسب رانت تبدیل شود.

مومنی افزود بر اساس اطلاعات مرکز پژوهش‌های مجلس، ایران در سی سال اخیر بیش از ۱۵۰ میلیارد دلار هزینه اضافی ناشی از طرح‌های عمرانی بی‌ضابطه داشته است. بار دیگر می‌پرسم آیا آنها که می‌گویند اگر دانه‌ای بر زمین بیفتد عواقب قیامتی به دنبال دارد، می‌توانند ۱۵۰ میلیارد دلار را به چنین عنوانی از دست بدهند؟ و خدا می‌داند این پول‌ها در کجا خرج شده و کشور با چنین بحران‌هایی دست و پنجه نرم می‌کند؛ فقر، کمبود سرمایه‌گذاری و نابرابری‌های غیرقابل قبول!

با نام توسعه در چارچوب مناسبات رانتی، آدرس‌های نادرستی ارائه می‌شود

فرشاد مومنی در نشست «تحلیل گسست میان برنامه آمایش سرزمین و برنامه توسعه صنعتی در ایران» به ضعف‌های ایران در زمینه برنامه‌ریزی توسعه اشاره کرد و دلیل آن را غربت اندیشه توسعه در کشور عنوان کرد؛ اندیشه‌ای که سبب به وجود آمدن بحران‌ها و مشکلات متعدد شده است. وی اظهار داشت: در شرایطی که مناسبات رانتی حکمفرماست، به نام توسعه آدرس‌های غلطی ارائه می‌شود که در اولویت قرار می‌گیرد و الزامات اصلی توسعه نادیده گرفته می‌شود. اگر بخواهیم ریشه بحران‌ها را بررسی کنیم، به نتیجه‌ای خواهیم رسید که در تمامی نقاط جهان به آن پی برده‌اند؛ اینکه تفاوت میان کشورهای مختلف در سطح تولید فناورانه آنها نهفته است و اگر نتوانیم محور توسعه را بر ارتقاء این توانایی متمرکز کنیم، همه چیز در هم خواهد ریخت.

کلید رهایی در توجه به تولید فناورانه است

این استاد دانشگاه افزود: در طول تاریخ تا پایان قرن هجدهم، سطح تولید بشر سه برابر افزایش یافته است. اما در ۲۰۰ سال اخیر، از زمان انقلاب صنعتی، این میزان به ۱۷۲۰ برابر رسیده است. یعنی در مقایسه با ۲۰۰ سال که توانایی تولیدی بشر به‌شدت افزایش یافته، کلید رهایی در توجه به تولید فناورانه نهفته است و بایستی به مجموعة ابزارهایی بپردازیم که تولید فناورانه را تقویت می‌کند. آنگاه به این نتیجه می‌رسیم که آدرس صحیح توسعه در اینجا قرار دارد.

به دلیل شرایط رانتی، آدرس‌های نادانی مطرح می‌شود

وی گفت: اما در سرزمین عزیزمان، همواره به دلیل رونق شرایط رانتی، آدرس‌های وسوسه‌انگیزی مطرح می‌شوند که توجه‌ها را از ارتقاء تولید فناورانه و نیازهای آن دور می‌کنند. نتیجه چنین وضعیتی این خواهد بود که به جای آنکه توسعه را بر اساس ارتقاء تولید فناورانه جدی بگیریم، فعالیت‌های غیرمعمول و حیرت‌انگیزی انجام خواهیم داد که تنها در چارچوب مناسبات رانتی قابل توجیه است. این جعل آدرس‌ها و تغییر واقعیت‌ها کار را به جایی می‌کشاند که پس از مدتی متوجه خواهیم شد اوضاع چقدر وخیم شده است!

با تقویت مواعظ رانتی نمی‌توان فرهنگ‌سازی کرد

این اقتصاددان در ادامه به نظرات «فردریک لیست» اشاره کرد که بیان داشته برای ارتقاء فرهنگی یا توان نظامی، به تولید فناورانه نیاز است. «رونالد اینگلهارت»، یکی از معتبرترین متخصصان فرهنگ و توسعه، در تفسیر تاریخ چندهزار ساله جامعه‌ها به این لمس می‌دهد که جلوه‌های برتر فرهنگ و اخلاق در بالاترین سطوح تنها بعد از دستیابی به سطوح مناسبی از امنیت اقتصادی پدیدار می‌شوند. با توجه به این مفهوم، اگر تاحدودی در کشور ما حس شنوایی وجود داشته باشد باید فهمید که او می‌گوید: اگر نگران فرهنگ هستید، نمی‌توانید با قوی کردن مواعظ رانتی آن را تحقق بخشید بلکه باید امنیت اقتصادی را فراهم آورید و این امر تنها از طریق بهره‌مندی از فناوری در راستای ارتقاء تولیدی قابل تحقق است.

تنگنای معیشتی بر دوش مردم گذاشتید!

دکتر مومنی همچنین به روزگار فعلی اشاره کرد و گفت: ما می‌پنداریم این سیاست‌گذاران دلسوز کشور هستند و خیرخواهی در دل دارند، اما زمانی که به تشویق ازدواج می‌پردازند، پیوسته وعده وام را افزایش می‌دهند! شما این موضوع را «وام» نامیده‌اید، به معنای آنکه فرد متقاضی باید آن را بازگرداند. همه سیاست‌ها بر این محور از وام‌ها متمرکز شده، اما در مورد اشتغال مولد فناورانه نه تنها غفلت می‌کنند بلکه حتی می‌توان گفت بی‌توجهی وحشتناک صورت می‌پذیرد! در گذشته مردم به راحتی می‌توانستند زندگی خود را بدون نیاز به مشاوره و وام‌های سنگین بگذرانند!

در زمان جنگ سن ازدواج چه تعداد بود و اکنون چگونه است؟!

به وضوح می‌توان دید که سن ازدواج در زمان جنگ و اوایل بعد از آن چه میزان بوده و اکنون به کجا رسید! علت این تغییرات این است که شما به تولید فناورانه اهمیت نمی‌دهید و درها را برای فرصت‌طلبی‌های رانتی و فسادهای اقتصادی گشوده‌اید، و در نتیجه معیشت را بر دوش مردم سنگین کردید. این موضوع را با تأمل بیشتری باید مد نظر قرار دهید.

آزادی برده‌داری در آمریکا با توجه به پیچیدگی‌های اقتصادی

رئیس موسسه مطالعات دین و اقتصاد، همچنین یادآور شد: در ایالات متحده، زمانی که رای به لغو برده‌داری داده شد، مزایای اقتصادی آن به خوبی محسوس بود. اما به دلیل دستیابی به امنیت اقتصادی قابل توجه در نتیجه انقلاب صنعتی، با یک تعریف فرهنگی بالاتر، رأی داده شد که برده‌داری با اصول انسانی در تناقض است و باید لغو شود، حتی اگر نفع اقتصادی زیادی به همراه داشته باشد.

ایران باید تولید فناورانه را محور توسعه خود قرار دهد

مومنی تأکید کرد که هیچ راه‌حلی به جز محور قرار دادن ارتقاء تولید فناورانه نداریم و گفت: حیاتی‌ترین مسئله توسعه این است که بتوانیم منافع فردی را با منافع جمعی هماهنگ کنیم و این امر از طریق تولید فناورانه محقق می‌شود. همچنین تاکید کرد که صنعت و کشاورزی هر دو بخش مولد و مکمل به یکدیگر هستند و نه تنها رقیب بلکه نیازمند یکدیگر نیز می‌باشند که با چالش‌های رانت‌جویان مواجه‌اند.

مسابقه بی‌معنا روی آوردن به فقر و تخریب محیط زیست تحت عنوان «رشد اقتصادی»!

وی همچنین بر ضرورت انتقاد از رویکردهایی که «رشد اقتصادی» را به عنوان معیار اصلی توسعه مطرح کرده و پس از آن آن را مقدس می‌سازند، تأکید کرد. این روش‌های تقلیدی و غیر کارآمد باعث اسارت کشورها در مزایای ظاهری و منفی شده، به طوری که در آن می‌گویند «به هر قیمتی رشد کنید». این رویه منجر به تجزیه و تخریب محیط زیست و فشار بر نیروی کار می‌شود و هزینه‌های ناشی از آن در حساب‌های ملی حذف می‌گردد.

گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس سختی‌های جدیدی را به نمایش می‌گذارد!

دکتر فرشاد مومنی در این نشست همچنین ضمن اشاره به گزارش‌های مرکز پژوهش‌های مجلس درباره وضعیت فقر و محیط زیست، ابراز تأسف کرد که چگونه با وجود تعداد زیاد دانشکده‌ها در علوم انسانی و اجتماعی، نتوانسته‌اند بر روابط رانتی که به تداوم این مشکلات می‌انجامد، تأثیر بگذارند. او به تعریف نادرست از صنعت در فرهنگستان زبان و ادبیات در زبان فارسی اشاره کرد و افزود: وقتی از صنعت صحبت می‌کنیم، به حوزه‌هایی اشاره می‌شود که با واقعیت‌های تولید اصولی در تضاد است.

از همه اهل نظر و آگاهی در تمامی زمینه‌ها خواستار کمک هستم تا ایران را نجات دهید!

رئیس موسسه مطالعات دین و اقتصاد، با اشاره به تعریف ابن خلدون از صنعت و بیان اینکه عقلانیت بخشی از قدرت تشخیص خوب از بد را به همراه دارد، بیان کرد: با توجه به این‌که اصل تولید فناورانه به خاطر شرایط رانتی به حاشیه رانده شده، حتی در برقراری ارتباط مفهومی غفلت می‌کنیم. اگر در ایران زمانی پیروزی افراد مولد و دانایان از قدرت رانتی‌ها و افراد غیرمولد بیش‌تر شود، خواهید دید که فرهنگ چگونه درخشش و تعمیق بیشتری را به دست می‌آورد. به همین دلیل از همه اهل علم و آگاهی در علم انسانی و اجتماعی درخواست کمک دارم تا راه‌حل‌های نادرست رانتی را مسدود کنند و کمک شایسته‌ای به ایران برسانند.

آب برترین و آلوده‌ترین فعالیت‌های رانتی به نام صنعت در مناطق کم آب ایران مستقر شده است!

مومنی ادامه داد: به دلیل دوری از تولید فناورانه و تلاش برای پیشبرد توسعه قدری ناگوار به مشکلات مختلف دچار شدیم. شاید این فرصتی باشد تا به این موضوع بپردازیم که شما که ادعای عدالت اجتماعی دارید، در حالتی که تولید به ابزار کسب رانت تبدیل شده، چرا آب بر‌ترین و آلوده‌ترین رشته‌های فعالیت اقتصادی را در مناطق خشک مستقر نموده‌اید؟ به چه وضعیتی خواهیم رسید؟

اگر شما به تولید فناورانه پشت کنید، همه چیز تحت فشار ناعادلانه خواهد بود

وی بر این نکته هم تأکید کرد که اگر به توسعه پشت شود، اجتناب‌ناپذیر است که عدالت هم به حاشیه برود. «پیتر دراکر» در تحلیل جامعه پساسرمایه‌داری اعلام می‌کند که اگر نسبت به تولید فناورانه بی‌توجه باشید، همه چیز مبتنی بر فریب و قانون نخواهد بود. اگر بخواهیم این موضوع را توضیح دهیم ممکن است برخی متوجه نشوند، اما حقیقت همین است. زمانی که در برابر تولید فناورانه قرار می‌گیریم، نابرابری‌های غیر منطقی به ابعاد بی‌نظیری رشد می‌کند و مسأله آمایش تنها بخشی از این مشکلات را تحت بررسی قرار می‌دهد؛ از این رو به سران کشور می‌گوییم، زمانی که به تولید فناورانه پشت کنید با انبوهی از بحران‌ها در عرصه‌های اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی روبه‌رو خواهید شد. این بحران آمایش نیز یکی از این موارد است.

بالغ بر چهار پنجم جمعیت و فعالیت‌های اقتصادی در نیمه غربی ایران مستقر شده است!

مومنی خاطرنشان ساخت: بر اساس گزارش‌های رسمی، اگر سرزمین ایران به دو نیمه شرقی و غربی تقسیم شود، بیش از چهار پنجم جمعیت و فعالیت‌های اقتصادی در نیمه غربی متمرکز شده‌اند و این مسأله به بحران امنیت ملی منجر شده است. زمانی که در چنین وضعیتی قرار داریم و رانت و فساد بر زندگی عده‌ای حاکم شده در حالی که اکثریتی با فقر و فلاکت مواجه‌اند، متوجه می‌شویم که هم با بحران زیست محیطی و هم با فقر و نابرابری‌های جدی روبه‌رو هستیم و این نابرابری‌های آمایشی یکی از زوایای این بحران‌هاست.

این استاد دانشگاه علامه طباطبایی همچنین بیان کرد: خطر دیگری که وجود دارد این است که آمایش نیز تبدیل به دکان جدیدی بشود. دوستان در مرکز پژوهش‌ها در گزارش‌های مختلف این موضوع را بررسی کرده‌اند؛ در حالی که در غیاب برنامه با کیفیت ممکن است در ساختار قدرت، روابط و استفاده از ابزار آمایش، با خطرات بسیاری مواجه شویم که احتمالاً منجر به افزایش ناهنجاری‌ها خواهد شد. افرادی پیدا خواهند شد که به دنبال راه‌اندازی پروژه‌های عمرانی جدید در مناطق خود برآیند، فراموش کنند که در گذشته نیز کسانی در این زمینه فعالیت داشته‌اند که مردم را به وضعیت کنونی سوق داده‌اند و اکنون با بحران‌های زیرساختی مواجه‌ایم!

۱۵۰ میلیارد دلار را بابت طرح‌های عمرانی بی‌ضابطه از دست داده‌اند

او خاطر نشان کرد: اگر شفافیت و علم‌محوری در روند تخصیص منابع و اعتبارات بر قرار شود، می‌توان به گزارش‌های مرکز پژوهیش‌ها استناد کرد مبنی بر اینکه در طی سه دهه گذشته ایران ۱۵۰ میلیارد دلار فقط به واسطه طرح‌های عمرانی بی‌ضابطه هزینه کرده است. آیا این افراد که میگویند اگر دانه‌ای بر زمین بیفتد، عواقب قیامتی خواهد داشت، نمی‌توانند در روز روشن ۱۵۰ میلیارد دلار را از بین ببرند؟ و خدا می‌داند که این مبلغ از کجا خرج شده و کشور چه بر سر بحران فقر و نابرابری‌های انبوهی به بار آورده است.

این داستان‌ها ابعاد زیادی دارد و لازم است بدانیم که آنگاه که هنوز استراتژی باکیفیتی برای توسعه صنعتی نداریم، آمایش سرزمین نیز می‌تواند به ابزاری برای بهره‌برداری و ضربه به منافع ملی تبدیل شود.

آیا کشوری که سند به‌روز توسعه صنعتی ندارد، می‌تواند اسنادی برای آمایش داشته باشد؟!

این استاد دانشگاه در ادامه گفت: بارها تحت تأثیر قرار می‌گیریم که سازمان‌هایی که کارشناسان با کیفیتی دارند ، با بی‌اعتنایی به آن‌ها، اسنادی منتشر می‌کنند که واقعاً دردآور است. می‌گویند ما سند آمایش ایجاد کرده‌ایم! آیا ممکن است کشوری که سند استراتژی توسعه صنعتی ندارد، سند آمایش داشته باشد؟! یا در مقطعی اظهار می‌کردند ما اسناد آمایش منطقه‌ای برای تمامی استان‌ها تهیه کردیم! به آنها گوش‌زد شد که چگونه می‌توانید سند آمایش منطقه‌ای داشته باشید در حالی که هنوز سند ملی ندارید؟! اگرچه در این تلاش‌ها، روحیه دلسوزی و توجه‌های منطقه‌ای وجود دارد، اما متأسفانه موارد دیگری نیز مشاهده می‌شود.

اگر ما قائل به رعایت ضوابط هستیم، باید سوال کنیم چرا در نام طرح‌های عمرانی این همه سد ساخته‌اید؟ در حالی که تعداد سیلاب‌ها نسبت به ده سال پیش تقریباً ۱۰ برابر شده است؛ از اولین برنامه عمرانی پیش از انقلاب تا کنون؟ ما باید به این سوالات پاسخ دهیم!

عمده‌ترین آسیب‌ها به توسعه کشاورزی ایران وارد شده است!

دکتر مومنی همچنین اظهار داشت که این موضوع نمی‌تواند به این معنی باشد که ایران هیچ نیازی به سد و پروژه‌های عمرانی ندارد، اما در بسیاری موارد، انرژی صرف ساخت سدهایی شده که به نوعی محلی برای کسب رانت شده است. متأسفانه این تعداد از حد معمول فراتر رفته و هم آسیب‌پذیری ما در برابر سیلاب‌ها بیشتر شده و هم به بخش بزرگی از نظام سنتی حق آب آسیب وارد شده و هنوز چیزی جایگزین آن نشده است. این اقدامات، ضربات مهلکی به توسعه کشاورزی ما زده‌است. هر یک از این موضوعات باید تحت بررسی جدی قرار گیرد.

خدا می‌داند در برنامه هفتم چه بلایی بر سر محیط زیست آمده است!

این استاد دانشگاه علامه طباطبایی متذکر شد: دولت محترم در نخستین بیانیه رسمی خود در رابطه با فقر و نابرابری در ایران، به وضوح بیان کرده است که ایران جزء ۱۰ کشور بلاخیز جهان است و بنابراین می‌بایست به محیط زیست خود بیشتر از دیگر کشورها اهمیت قائل شود. اما خدا می‌داند در برنامه هفتم چه مسائلی برای محیط زیست پیش‌بینی شده است! هزینه سهل‌انگاری در عرصه محیط زیست و آمایش سرزمین برای ایران به طرز نگران‌کننده‌ای بالاتر از دیگر کشورها است.

رئیس موسسه مطالعات دین و اقتصاد با بیان این‌که شما به تولید فناورانه بی‌توجهی می‌کنید، به واقعیت‌هایی از لحاظ مطلق که در توان حیات جمعی شما را تقویت می‌کند، تأکید نمود: این امور باید به رویه‌های بنیادی بازنگری شوند. ناراحت‌کننده است که نتوانستیم یک برنامه بی‌کیفیت را به یک برنامه با کیفیت تبدیل کنیم! به رغم تلاش‌ها، نتوانستیم؛ از این سند، به جز موارد معدودی انتظار سرمایه‌گذاری برای کشور وجود ندارد، اما احتمال افزایش بحران‌ها و تشدید آن بسیار بالاست!

ادای مبارزه با استکبار جهانی درمی‌آورند

مومنی اعلام کرد: شاید گاه احساس می‌کنیم که عزیزان متوجه جدیت اوضاع کشور می‌شوند و در شعارهایی که مطرح می‌کنند صادق خواهند بود و من با این زبان به آن‌ها اظهار می‌کنم که اگر به عدل اجتماعی باور دارید، باید به تخصیص منابع ناظر بر نابرابری‌های غیرمنطقی توجه کنید.

آن‌ها به گونه‌ای به نمایش مبارزه با استکبار جهانی می‌پردازند، در حالی که گزارش‌های رسمی نشان می‌دهد در طی ۲۵ سال گذشته، ارزبری هر واحد جی. دی. پی (GDP) کشور در برخی ادوار ۵ برابر گردیده و در دیگر موارد حتی بیشتر شده است! این نشان‌دهنده فراگیر شدن وابستگی‌های اسفناک به خارج است! شما ساختاری ایجاد کرده‌اید که اگر تولیدکنندگان شرافت‌مدار بخواهند سرمایه‌گذاری کنند، به ورشکستگی می‌رسند و آن‌هایی که در حال ادای تولید داخلی هستند و به تراز واردات متکی‌اند، از آن‌طرف پول پارو می‌کنند و بازارمان در دست خارجی‌ها قرار می‌گیرد؛ این بی‌عدالتی است.

با این عمل صنایع مهمی نظیر پوشاک، چرم، کفش و دیگر صنایع که سابقه درخشانی در جهان داشتند، از بین رفتند

او یادآور شد: اگر در دولت و مجلس افرادی وجود دارند که پذیرای خطاها و بی‌توجهی‌ها در سند برنامه هفتم توسعه هستند، من به آن‌ها می‌گویم به نام صنعت، تناسب رانتی معادن را بیشتر از حد مجاز گسترش دادید، و این فسادها از حیطه قناعت فراتر رفته و گسترش یافته است به طوری که وقتی اقدامات و گزارش‌های مالی یکی از این معادن فاسد افشا می‌شود، معلوم می‌گردد که پول‌های نامشخصی به ۱۰۰ وبسایت و ده‌ها روزنامه می‌دهند! بدین ترتیب شما با تشدید وابستگی ذلت‌آور به دنیای خارج، فساد را مشهود کرده‌اید که این امر موجب بحران محیط زیست شده است.

با در نظر گرفتن تمامی معضلاتی که از دیدگاه توسعه در ساختار کنونی بخش صنعت ایران وجود دارد، تقریبا سه تا چهار پنجم ارزش‌افزوده این بخش توسط بخش‌های معدنی به دست آمده است که این رشد رانتی، توخالی و ضد توسعه، تخریب صنایع پوشاک، چرم، کفش و دیگر صنایعی که در جهان جایگاه خاصی داشتند، را پنهان کرده است. در حالی که در تمامی نقاط دنیا، تولید فناورانه و صنعتی همچون لوکوموتیو نظام ملی به شمار می‌رود.