مانیتور؛ ناوشکن های شرمگین اما با قدرت مرگبار! (+فیلم و عکس)

عصر ایران؛ مجله تصویری سلاح – به یک کشتی با پروفیل باریک و کم ارتفاع فکر کنید که تنها به دشواری از زیر امواج سر بر می‌آورد. حال به یک یا دو سلاح بزرگ روی عرشه این کشتی بیندیشید. مگر می‌شود باور کرد که نمونه‌های واقعی از این تصورات به وجود آمده و به زایش نوعی از کشتی‌های بسیار موفق به نام “مانیتور” انجامیده است؟

به دلیل ابعاد غیرمعمول در ارتفاع و تسلیحات قدرتمند که این کلاس کشتی در اختیار داشت، به “کشتی کوچک خجالتی” شهرت یافته است!

کشتی‌های مانیتور چیستند؟

کشتی‌های مانیتور نام خود را از نخستین نمونه در این سری یعنی “یو اس اس مانیتور” (USS Monitor) دریافت کردند. این کشتی‌ها عموماً به عنوان کشتی‌های جنگی کوچک با زره کم و سرعت پایین طبقه‌بندی می‌شوند، اما به تسلیحات بسیار بزرگی نسبت به ابعادشان مجهز شده بودند. کشتی‌های مانیتور به‌وسیله چندین نیروی دریایی در سراسر جهان از جمله آمریکا و بریتانیا به‌کار گرفته شدند و از سال‌های دهه 1860 تا جنگ جهانی اول نمونه‌های بارزی از آن‌ها دیده شده است.

در حالی که کشتی‌های کلاس مانیتور پس از این دوره به تدریج کنار گذاشته شدند، برخی از آن‌ها در جنگ جهانی دوم نیز نقش محدودی ایفا کردند و همچنان نیروی دریایی برخی کشورهای دیگر سال‌ها به استفاده از آن‌ها ادامه داد.

یو اس اس مانیتور، اولین کشتی از کلاس مانیتور بود که توسط جان اریکسون در سال 1861 طراحی شد. این کشتی‌ها به‌منظور فعالیت در آب‌های کم عمق و انجام مأموریت‌های دفاعی ساحلی ساخته شده بودند.

سرنوشت کشتی یو اس اس مانیتور چه بود؟

یو اس اس مانیتور که در دوران جنگ داخلی آمریکا به خدمت درآمد، یک کشتی زره‌پوش انقلابی محسوب می‌شود که در سال 1862 به پایان رسید. این کشتی به‌واسطه دوئل با کشتی سی اس اس ویرجینیا در نبرد همپتون رودز که در تاریخ 9 مارس 1862 اتفاق افتاد، معروف شد. این نبرد، به عنوان نخستین استفاده از کلاس مانیتور و اولین درگیری بین کشتی‌های زره‌پوش در تاریخ ثبت گردید.

یو اس اس مانیتور تحت فرماندهی ستوان جان ال وردن با کشتی ویرجینیا در نبرد شرکت کرد. ویژگی متمایز آن، برجک چرخشی بود که توسط تئودور تیمبی طراحی شده و الهام‌بخش طراحی کشتی‌های جنگی کلاس مانیتور برای دهه‌ها بعد شد.

کشتی جنگی یو اس اس مانیتور دارای پروفیل باریک و منحصر به فردی بود و به دو توپ با قطر 279 میلی‌متر در برجک خود مجهز گردید. این ویژگی‌ها موجب می‌شد که یو اس اس مانیتور به هدفی ساده و نسبتا دشوار برای شلیک تبدیل شود. ضمناً، کشتی با زرهی به ضخامت بین 25.4 تا 114.3 میلی‌متر پوشش داده شده بود که آن را به هدفی دشوارتر برای آسیب‌پذیری مبدل می‌ساخت.

یو اس اس مانیتور با ابعاد 52.4 متر طول، 12.5 متر عرض و وزن 987 تن، توانایی دستیابی به سرعت 8 گره (معادل 14.8 کیلومتر بر ساعت) را با نیروی بخار داشت.

اگرچه نبرد همپتون رودز به تبعیت از برتری‌خواهی هیچ یک از دو کشتی به پایان رسید، اما این معرکه به انقلاب بزرگی در از رده خارج شدن کشتی‌های جنگی چوبی منجر شد و تأثیر عمیقی بر طراحی کشتی‌ها گذاشت.

پس از این نبرد، یو اس اس مانیتور در نبرد بلوف دروری (Battle of Drewry’s Bluff) شرکت کرد و از نیروهای اتحادیه در کارولینای شمالی حمایت نمود. این کشتی جنگی در دسامبر 1866 بر اثر توفان در کیپ هاتراس غرق گردید.

لاشه یو اس اس مانیتور در سال 1973 کشف شد و برخی قطعات آن نظیر برجک و تسلیحات در موزه مارینرز در نیوپورت نیوز، ویرجینیا به نمایش درآمده که نمایانگر اهمیت تاریخی این کشتی است.

هدف از طراحی کشتی‌های مانیتور چه بود؟

کشتی‌های مانیتور به طور خاص برای دفاع ساحلی، فعالیت‌های رودخانه‌ای و مأموریت‌های بندری طراحی شده‌اند. هدف اصلی این شناورها ارائه یک سکوی دریایی متشکل از توان آتش و حفاظت زرهی در یک ساختار فشرده و قابل مانور با هزینه‌ای نسبتاً کم بود.

بخش بالایی کشتی به نحوی طراحی شده بود که کم ارتفاع و ساده به نظر برسد، و معمولاً یک یا دو برجک تسلیحاتی شبیه به طراحی اولیه یو اس اس مانیتور در آن‌ها مشاهده می‌شد.

کشتی‌های مانیتور به طور عمده برای وظایف نزدیک به ساحل طراحی گردیده‌اند. پروفیل کم ارتفاع به آن‌ها این امکان را می‌داد که در آب‌های کم عمق که کشتی‌های بزرگتر نمی‌توانستند فعالیت کنند، حرکت کنند. در این نقش، کشتی‌های مانیتور از عملیات زمینی حمایت کرده و می‌توانستند با استحکامات دشمن روبرو شده و از ساحل و گذرگاه‌های رودخانه‌ای در برابر تهدیدات دریایی دفاع نمایند.

تسلیحات سنگین و زره متراکم این کشتی‌ها آن‌ها را تبدیل به گزینه‌ای مؤثر در درگیری با کشتی‌های دشمن و آتشبارهای ساحلی می‌کرد. در عین حال، بدنه کوتاه‌قدشان چالش بزرگی برای نیروهای دشمن به شمار می‌رفت که هدف قرار دادن آن‌ها را دشوار می‌نمود.

کشتی‌های مانیتور در طول تاریخ خود به طور قابل توجهی در درگیری‌های مختلف نقش‌آفرینی کرده‌اند. با توجه به طراحی خود، آن‌ها به ابزارهای مؤثری در عملیات‌های دریایی برای ساحل و رودخانه‌ها تبدیل شدند. با تحول تاکتیک‌ها و فناوری‌های جنگ دریایی، کشتی‌های مانیتور نیز با آن‌ها سازگار شدند.

با گذشت زمان، مفهوم کشتی‌های مانیتور تحول یافته است، اما هدف اصلی آنان همچنان بر تأمین دفاع ساحلی و پشتیبانی از عملیات زمینی در نواحی ساحلی متمرکز بود.

برخی نام‌های مطرح در دنیای کشتی‌های مانیتور

غیر از یو اس اس مانیتور، نمونه‌های شاخص دیگری نیز در تاریخ کشتی‌های مانیتور وجود داشته‌اند.

کشتی نوگورود (Novgorod) یک کشتی جنگی متعلق به نیروی دریایی روسیه بود که در دهه 1870 ساخته می‌شد و به دلیل طراحی غیرمعمول خود یکی از عجیب‌ترین ناخداهای این کلاس محسوب می‌شود. این کشتی به طور خاص برای دفاع ساحلی طراحی گردیده و دارای بدنه‌ای دایره‌ای و کم ارتفاع به‌منظور کاهش پروفیل سطحی‌اش بود.

این طراحی ویژگی‌ به‌منظور فراهم آوردن بستری پایدار برای تسلیحات عریض آن در نظر گرفته شده بود. نوگورود با قطر 30 متر عرضه می‌شد و از هشت دیگ بخار استوانه‌ای نیرو می‌گرفت. این کشتی قادر به حرکت با سرعت 6.5 گره (12 کیلومتر بر ساعت) بود.

نوگورود به دو سلاح 279 میلی‌متری در یک صفحه چرخان مجهز شده بود که قابلیت مستقل به گردش درآوردن سلاح‌ها را داشت.

کشتی جنگی نوگورود یک نقش جزئی در جنگ روسیه و ترکیه که بین سال‌های 1877 تا 1878 به وقوع پیوست، ایفا کرد و در سال 1903 از رده خارج شد. این کشتی در سال 1911 به عنوان ضایعات فروخته شده است.

اچ ام اس مارشال نی (HMS Marshal Ney) نیز یکی دیگر از نام‌های معروف بین کشتی‌های مانیتور است. مارشال نی به طور خاص برای عملیات‌های ساحلی در امتداد خط ساحلی بلژیک طراحی شده بود. این کشتی بریتانیایی به دو سلاح دریایی عظیم 380 میلی‌متری مجهز گردید.

اما این سلاح‌های پیشرفته پس از چندین آزمایش دریایی نسبتاً ناکافی کنار گذاشته شدند و به جای آن‌ها، یک سلاح 234 میلی‌متری و چهار سلاح ثانویه کوچک‌تر به کار گرفته شد. بعداً یک سلاح 152 میلی‌متری جایگزین سلاح 234 میلی‌متری گردید که تا پایان دوران خدمت کشتی در دهه 1950 حفظ شد.

پس از جنگ جهانی اول، اکثریت کشتی‌های مانیتور نیروی دریایی بریتانیا به وضوح اسقاط شدند. با این حال، اچ ام اس ارباس (HMS Erebus) و اچ ام اس ترور (HMS Terror) همچنان به خدمت و نبرد در جنگ جهانی دوم ادامه دادند. در نهایت، نیاز به پشتیبانی ساحلی منجر به تولید دو کشتی بزرگتر جدید مانیتور با سلاح‌های 380 میلی‌متری در نیروی دریایی بریتانیا گردید. این کشتی‌ها به نام‌های رابرتس و ابرکرومبی شناخته شدند.

در طول جنگ جهانی دوم، نیروی دریایی ایالات متحده کلاسی از مانیتورها به نام یو اس اس مانتیور-کلاس (ام55) را طراحی کرد. این کشتی‌ها برای آتشباری دریایی طراحی شده و به یک برجک سلاح بزرگ با دو سلاح 304 میلی‌متری مجهز بودند. اگرچه هیچکدام از آن‌ها برای مشارکت در جنگ جهانی دوم به پایان نرسیدند، اما نقطه عطفی از تداوم مفهوم مانیتور در اوایل قرن بیستم محسوب می‌شوند.

آخرین کشتی‌های مانیتور چه بودند؟

اگرچه امروزه به کلی منسوخ شده‌اند، برخی از کشتی‌ها همچنان به طور فنی به عنوان مانیتور دسته‌بندی می‌شوند و در برخی کشورها به خدمت ادامه می‌دهند. کشتی پارنایبا (Parnaíba) یکی از این موارد است که تحت مالکیت نیروی دریایی برزیل قرار دارد.

مورد دیگری از کشتی‌های مانیتور کلاس Mihail Kogălniceanu وجود دارد که در خدمت نیروی دریایی رومانی هستند و این کشور در حال حاضر سه کشتی از این کلاس در اختیار دارد.

کشتی‌های کلاس مانیتور که در دوران جنگ داخلی آمریکا طراحی و ساخته شدند، به مدت چندین دهه در نیروهای دریایی مختلف در سراسر جهان به خدمت ادامه دادند. هرچند که امروز عمدتاً منسوخ شده‌اند، اما تأثیر این کشتی‌ها بر تغییر و تحولات طراحی جنگنده‌های آبی به وضوح نمایان است و همواره با احترام به یاد آورده خواهند شد.