نورا حسینی: در هفته های اخیر، متروی تجریش به مکانی تبدیل شده که دو رویکرد فرهنگی در تهران در آن به تقابل پرداخته اند؛ از یک سو، شهروندانی که به دنبال استفاده از فضاهای عمومی برای ابراز نظرات خود هستند، و از سوی دیگر، گروه هایی که با پشتیبانی نهادهای دولتی، تبلیغات مذهبی و اجتماعی خاصی را در این فضا اجرا می کنند.
موسیقی خیابانی در مترو؛ آیا صدای معترضان است یا هنری مردمی؟
اخیراً، ویدئویی در شبکه های اجتماعی منتشر شد که مردی را در ایستگاه مترو تجریش به تصویر می کشید که آهنگ «بیا بنویسم» از یکی از خوانندگان قدیمی را اجرا می کرد. این آهنگ که در اوج حوادث سال ۱۴۰۱ صدا زده شده بود، واکنش های متفاوتی را به دنبال داشت. برخی این اقدام را به مثابه شجاعت و نماد مقاومت مدنی تلقی کردند، در حالی که عده ای دیگر نگران عواقب احتمالی این کار برای شخص مذکور بودند. این اولین باری نبود که هنرمندان خیابانی در متروی تجریش خود را نشان می دادند؛ در ادامه، ویدئویی دیگر از اجرای موسیقی توسط گروهی از جوانان در همان مکان منتشر شد که بار دیگر توجه کاربران را جلب کرد.
«اتاق توبه» در مترو؛ تبلیغ حجاب به شیوه ای نو
همزمان با این اجراهای خیابانی، متروی تجریش مکان طرحی به نام «اتاق توبه» بود. شهرداری تهران به همراه گروهی به نام «دختران انقلاب» در این ایستگاه، ماکت کوچکی از ضریح امام حسین (ع) را با گل آرایی و خیمه سازی، به همراه صدای مداحی و عینک های واقعیت افزوده برای زیارت مجازی حرم امام حسین برپا کرد.
در ویدئوهای منتشرشده از طرف برگزارکنندگان، زنانی که بدون روسری وارد این فضا می شدند، بعد از دیدن تصاویر مختلف، دچار احساساتی شده و در پی آن، روسری هایی به عنوان هدیه دریافت کرده و به رعایت حجاب ترغیب می شدند. برگزارکنندگان این رویداد اعلام کردند که در طول اجرای برنامه، ۳۰۰ زن را به رعایت حجاب ترغیب کرده اند.
این اقدام، زمینه ساز واکنش های مختلفی شده است. برخی رسانه ها و فعالان فرهنگی، این حرکت را نقد نموده و آن را نمایشی و غیرضروری خواندند. عبدالجواد موسوی، در یادداشتی با عنوان «اتاق توبه، اوج نبوغ زاکانی و تیمش»، به این برنامه واکنش نشان داده و آن را نمونه ای از رویکردهای فرهنگی نهادهای رسمی دانسته که به جای تمرکز بر اقناع و گفتمان سازی، به دنبال اعمال فشار غیرمستقیم هستند.
سابقه برنامه های فرهنگی پرحاشیه در مترو
متروی تهران در سال های اخیر شاهد برگزاری برنامه هایی بوده که با واکنش های وسیعی رو به رو شده اند. سال گذشته، شهرداری تهران به طرز جنجالی، نمایش زنده ای با حضور افرادی با ظاهری شبیه داعش در مترو برگزار کرد. هدف از این نمایش، نمایاندن جنایات داعش بود، اما در نهایت، موجب ترس و وحشت در مسافران، به ویژه کودکان شد و انتقادات زیادی را جلب نمود.
مدیران شهری مدعی هستند که همه برنامه های فرهنگی مترو در چارچوب مصوبات مشخص و با هماهنگی نهادهای مربوطه اجرا می شوند. طبق اظهارات مسئولین، تمامی این برنامه ها در راستای «قرارگاه انضباط اجتماعی» سازمان دهی شده و پس از تأیید اجرای آن ها صورت میگیرد. گفته می شود که بیش از ۹۵ درصد فعالیت های فرهنگی مترو تحت این چارچوب تحقق می یابد، مگر اینکه برنامه ای بدون هماهنگی قبلی صورت گیرد.
با این حال، برخی اعضای شورای شهر و کارشناسان فرهنگی بر این باورند که بسیاری از این برنامه ها فاقد معیارهای مشخصی برای ارزیابی تأثیرگذاری هستند و در بعضی مواقع، نه تنها اثر مثبتی ندارند، بلکه به نوعی ضدتبلیغ تبدیل می شوند.
هیچ معیاری برای سنجش برنامه های فرهنگی موجود نیست
ناصر امانی، عضو شورای شهر تهران، در مورد سختی ارزیابی برنامه های فرهنگی مترو گفت: «در این حوزه، معیارهای کمی معین و قابل اندازه گیری به ندرت وجود دارد، در نتیجه خروجی بسیاری از این برنامه ها به صورت عینی قابل مشاهده نیست.»
او تصریح کرد که اگرچه در برخی عرصه های اجتماعی مانند کاهش تعداد معتادان بی خانمان و افزایش تعداد گرمخانه ها نتایج ملموس تری مشاهده می شود، اما در حوزه فرهنگ، معیارهای سنجش تأثیرگذاری کم است.
نفیسه آزاد، جامعه شناس شهری، معتقد است که طرح های اجتماعی تنها یک قشر خاص از ساکنان شهر را مورد توجه قرار می دهند و سایر گروه ها در این فرایند نادیده گرفته می شوند. به گفته او، مدیریت شهری هنگام طراحی مداخلات اجتماعی یا برنامه های تفریحی، به طور خاص به یک گروه اجتماعی توجه می کند و دیگر گروه ها را در نظر نمی گیرد.
او همچنین به کمبود پژوهش های کامل در این زمینه اشاره کرده و به نظرسنجی در مورد ارزش ها و نگرش ها در تهران در میانه دهه ۹۰ اشاره می کند و می گوید در آن زمان، کمتر از ۲۰ درصد از مردم تهران به برنامه های اجتماعی و فرهنگی اهتمام داشتند. بر این اساس، نادیده گرفتن تحولات اجتماعی موجب می شود که این برنامه ها تنها به یک جمعیت محدود اختصاص یابند و نتوانند مخاطبان وسیع تری را در برگیرند. در حالی که هزینه این برنامه ها از منابع عمومی تأمین می شود و باید به همه ساکنان شهر اختصاص یابد، اما در عمل، بخش عمده ای از این هزینه ها بدون لحاظ نیازهای متنوع گروه های اجتماعی صرف می شود.
آزاد همچنین تأکید می کند که مدیریت شهری دستورات روشنی برای نحوه اجرای برنامه های اجتماعی و فرهنگی ندارد. به اعتقاد او، نه تنها تصمیم گیری مشخصی درباره ارائه این برنامه ها صورت نمی گیرد، بلکه هیچ تلاشی برای شفاف سازی ظرفیت های اجتماعی و فرهنگی شهر در بالاترین سطح تنوع آن وجود ندارد. او بر این باور است که هیچ یک از این برنامه ها پایدار نیستند و به دلیل تصمیم گیری سلیقه ای، توجه کافی به مشکلات اجتماعی شهر نمی شود. در واقع، رویکرد غالب این است که مسئولان صرفاً بر اساس سلیقه شخصی خود تعیین می کنند که کدام برنامه مناسب است و آن را به اجرا درمی آورند.
علیرضا نادعلی، سخنگوی شورای شهر تهران، نیز تأکید کرد که فعالیت های فرهنگی در شهر باید با سیاست های کلان هماهنگ باشد. او افزود: «کار فرهنگی باید در برگیرنده تمام ظرفیت های شهری باشد و فرهنگ مشابه هوایی است که همه ما آن را استنشاق می کنیم. بنابراین، باید از تمامی گرایش ها و ظرفیت های فرهنگی به طور مؤثر استفاده شود.»
از فعالیت های مقطعی و احساسی در کار فرهنگی پرهیز شود
جعفر تشکری هاشمی، رئیس کمیسیون عمران و حمل ونقل شورای شهر تهران، نیز بر اهمیت تخصص در فعالیت های فرهنگی تأکید کرده و گفت: «کار فرهنگی نباید مقطعی یا سلیقه ای باشد؛ بلکه باید پایداری، عقلانیت و هوشمندی را در پی داشته باشد.»
او افزود که این برنامه ها باید با همکاری کارشناسان فرهنگی طراحی شود و از اقداماتی که به صورت مقطعی و احساسی ظهور پیدا می کنند، پرهیز گردد. او همچنین خواستار نظارت دقیق تری بر اجرای این برنامه ها شده تا از وقوع ناهماهنگی در سیاست های فرهنگی شهرداری جلوگیری شود.
مترو؛ محلی برای نمایش تنش های فرهنگی اجتماعی
تحولات اخیر در متروی تجریش، از اجراهای خیابانی گرفته تا برپایی «اتاق توبه»، نمایانگر تضاد دیدگاه ها در خصوص نحوه استفاده از فضاهای عمومی است. از یک سو، شهروندانی که خواهان بیان свобای خود و استفاده از این فضاها برای هنر و موسیقی هستند، و از سوی دیگر، نهادهای رسمی که در تلاشند این فضا را به بستری برای ترویج ارزش های مدنظر خود تبدیل کنند.
اینکه برنامه های فرهنگی در مترو تا چه حد با نیازها و خواسته های متنوع شهروندان همخوانی دارد، سؤالی است که همچنان بی پاسخ مانده است. آیا این برنامه ها منعکس کننده واقعیت های اجتماعی شهر تهران هستند یا تنها نمایشی برای پیشبرد اهداف خاص؟ آنچه واضح است، این است که متروی تهران دیگر فقط محلی برای گذر و تردد مسافران نیست؛ بلکه به صحنه ای برای ابراز تضادهای فرهنگی و اجتماعی تبدیل شده است.
۲۳۳۲۳۳