در تعریف پزشکی، گرمازدگی به حالتی اطلاق می‌شود که در آن دمای بدن به بالای ۴۰ درجه سانتی‌گراد می‌رسد و با عوارضی در سیستم عصبی مرکزی همراه است. این وضعیت، ناشی از کمبود آب در بدن در دماهای بالا می‌باشد که به نقص در سیستم کنترلی دما منجر می‌شود. علائم متداول گرمازدگی شامل حالت تهوع، تشنج، گیجی، سرگیجه و در موارد شدیدتر، از دست دادن هوشیاری یا کما است. گرمازدگی به عنوان جدی‌ترین شکل آسیب ناشی از گرما مطرح می‌شود و اگرچه در اکثریت موارد ممکن است خفیف به نظر برسد، اما عدم توجه به آن می‌تواند عواقب مرگباری داشته باشد. همچنین گرمازدگی شدید به مغز و دیگر ارگان‌های داخلی آسیب‌های جدی وارد می‌سازد. این وضعیت بیشتر افراد بالای ۵۰ سال را تحت تاثیر قرار می‌دهد، اما در فصول گرم، ورزشکاران جوان نیز به این مشکل دچار می‌شوند.
سیده سمیه اصغری، رئیس گروه تغذیه معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی بیرجند، در مصاحبه‌ای با ایسنا بیان کرد: شدت گرمازدگی ممکن است از خفیف تا شدید تفاوت داشته باشد، اما باید به این نکته توجه داشت که گرمازدگی را باید با جدیت بپذیریم.
او توضیح داد: گرمازدگی نوعی بیماری مرتبط با گرما است که در مواجهه با دماهای بالا رخ می‌دهد؛ به عبارتی در این وضعیت، توانایی بدن برای مقابله با گرما و تنظیم دما مختل شده و دمای درونی بدن افزایش می‌یابد که در نتیجه آن فرد گرمازده می‌شود.
اصغری افزود: شدت گرمازدگی می‌تواند از خفیف تا شدید متغیر باشد، ولی تأکید بر این است که باید به این وضعیت توجه جدی کرد زیرا عدم مداخله به‌موقع ممکن است به مغز و دیگر ارگان‌های حیاتی آسیب بزند و حتی منجر به مرگ شود. فردی که به این عارضه مبتلا می‌شود، علائمی نظیر گیجی، حالت تهوع، خستگی، رنگ‌پریدگی، سردرد، تشنگی، تعریق و گرفتگی عضلانی و تپش قلب شدید را تجربه می‌کند.
او همچنین ادامه داد: گرمازدگی معمولاً با کاهش آب بدن همراه است و در مراحل اولیه، فرد باید در مکانی با تهویه مناسب قرار گیرد، لباس‌های خود را سبک‌تر کند و دوش آب ولرم یا خنک بگیرد.
وی خاطرنشان کرد: به دلیل اینکه در زمان تعریق مقداری از الکترولیت‌های حیاتی همچون پتاسیم و سدیم از بدن دفع می‌شود و تعادل این الکترولیت‌ها به هم می‌خورد، برای بازگشت این تعادل و جبران کم‌آبی بدن، مصرف مخلوطی از آب خنک با کمی نمک، آب میوه‌های خنک و آبدار مانند هندوانه، طالبی و خیار و همچنین دوغ‌های کم نمک بسیار مفید است.
شربت‌های سنتی خانگی مانند مخلوط خاکشیر و تخم شربتی با آبلیمو و شکر نیز می‌توانند در بهبود وضعیت فرد مؤثر واقع شوند؛ البته باید به تدریج و با آرامی مایعات مصرف شود تا از بروز مشکلات گوارشی جلوگیری گردد.
در ضمن، برخی نوشیدنی‌های ورزشی که در فروشگاه‌ها موجود هستند، به دلیل داشتن الکترولیت‌ها همراه با مصرف مایعات خنک می‌توانند مفید باشند. در هنگام گرمازدگی باید از نوشیدنی‌های حاوی کافئین مانند قهوه، نسکافه، چای سرد یا نوشیدنی‌های ورزشی که کافئین دارند، دوری کرد؛ زیرا مواد کافئینی مدر بوده و باعث دفع بیشتر آب بدن می‌شوند.
باید توجه داشت که افرادی که در محیط‌های با دمای بالا کار می‌کنند یا در محل کار خود در معرض حرارت قرار دارند، بیشتر در معرض گرمازدگی قرار دارند. همچنین گروه‌های سنی مانند نوزادان، کودکان، سالمندان و افراد مبتلا به بیماری‌های قلبی، ریوی، فشار خون بالا، دیابت، چاقی و اختلالات عصبی نیز بیشتر در خطر گرمازدگی قرار دارند و توصیه می‌شود این افراد در ساعات اوج گرما، یعنی از ۱۰ صبح تا ۵ بعدازظهر، از منزل خارج نشوند.
اگر در شرایطی مجبور به ترک منزل هستند، لازم است حتماً یک بطری آب یا شربت کم شیرین خنک همراه داشته باشند و از لباس‌های نخی و روشن استفاده کنند. همچنین هشدار می‌دهند که در ساعات مذکور از ورزش در فضای باز خودداری کنند.
خاکشیر به عنوان یکی از پرطرفدارترین نوشیدنی‌ها برای رفع تشنگی و بهبود گرمازدگی
محسن پویان، مدیر مجتمع تحقیقات گیاهان دارویی جهاد دانشگاهی خراسان جنوبی در گفتگو با ایسنا اظهار داشت: خاکشیر به علت خاصیت کاهش احساس تشنگی و بهبود گرمازدگی، با توانایی جذب مقدار زیادی آب در دستگاه گوارش، احساس گرما و عطش را کاهش می‌دهد.
وی اشاره کرد که شربت خاکشیر یکی از محبوب‌ترین نوشیدنی‌های تابستانی به شمار می‌رود و در فصول گرم، افراد به دنبال کاهش تشنگی و بهبود گرمازدگی خود هستند که خواص خاکشیر هر دو این نیازها را برطرف می‌کند.
پویان افزود: از دیرباز از خواص خاکشیر برای کاهش حرارت بدن و رفع تب استفاده می‌شد و امروزه نیز این دانه‌های جادویی هنوز برای درمان مشکلات و بیماری‌های مختلف به کار می‌رود.
مدیر مجتمع تحقیقات گیاهان دارویی جهاد دانشگاهی خراسان جنوبی بهترین روش مصرف خاکشیر را به صورت شربت دانست و گفت: تخم خاکشیر پیش از تبدیل به شربت باید چند بار شسته شود تا آلودگی آن به طور کامل از بین برود و برای مدتی باید در آب باقی بماند تا آب کافی را جذب کند.
وی تأکید کرد: خاکشیر دارای دو خواص مهم کاهش تشنگی و بهبود گرمازدگی است. از دیگر مزایای خاکشیر، کاهش دمای بدن است و با جذب آب در سیستم گوارشی، حس گرما و عطش را کاهش می‌دهد.
مدیر مجتمع تحقیقات گیاهان دارویی جهاد دانشگاهی خراسان جنوبی همچنین مصرف خاکشیر را برای درمان افرادی که دچار یبوست مزمن هستند، توصیه کرد و اظهار داشت: برای درمان یبوست، می‌توان صبح‌ها دو قاشق غذاخوری تخم خاکشیر را با یک لیوان آب گرم و یک قاشق عسل یا نبات مخلوط کرده و با معده خالی مصرف کرد.
او همچنین یادآور شد که مصرف زیاد خاکشیر علاوه بر حفظ شادابی پوست، می‌تواند به افزایش شیر در مادران شیرده کمک کند؛ اما در برخی افراد ممکن است ایجاد سردرد کند که برای جلوگیری از این مشکل، توصیه می‌شود روزانه بین دو تا ۱۰ گرم از این گیاه مصرف شود.