کودکان دچار مشکل تمرکز معمولاً از فعالیت‌های ذهنی پرهیز می‌کنند. این افراد از انجام کارهایی که نیاز به تمرکز بالا دارند، مانند انجام تکالیف مدرسه یا مطالعه، دوری می‌گزینند. همچنین بی‌قراری اعصاب یا جسمی نیز در این دسته از کودکان مشهود است. آنها ممکن است نتوانند به‌خوبی نشسته و آرام باشند و مدام در حال حرکت یا غرق در افکار مختلف شوند.
روش زندگی کنونی به‌طرز قابل توجهی با نسل‌های قبلی متفاوت است. توجه والدین و بزرگان خانواده به فرزندان و تلاش برای ارتقاء موفقیت‌های تحصیلی و سلامتی آنها به‌طرز واضحی افزایش یافته است. به موازات این تغییرات و با وجود چالش‌های اقتصادی، سطح کلی رفاه اجتماعی نیز نسبت به قبل ارتقا یافته است. این تحول باعث شده تا نگرانی‌های خانواده‌ها هم بیشتر شود. یکی از مشکلاتی که اغلب والدین با آن دست‌و‌پنجه نرم می‌کنند، مسأله‌ی عدم تمرکز و توجه کودکان است که گاهی تلاش‌های مداوم والدین برای حل این مشکل به نتیجه نمی‌رسد. به همین منظور، با خانم محیا چوپانی بابکی، مشاور تحصیلی و کارشناس روانشناسی صنعتی و سازمانی گفت‌وگو کردیم که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید:
عدم تمرکز و بی‌توجهی در کودکان چه علامتی دارد؟
وضعیت عدم تمرکز و کم توجهی در کودکان به حالتی اشاره دارد که به موجب آن، کودک در انجام کارها یا فعالیت‌های روزمره با دشواری‌هایی مواجه می‌شود و قادر به حفظ توجه خود بر روی یک موضوع برای مدت طولانی نیست. این مشکل می‌تواند ناشی از علل متعددی باشد. نشانه‌های عدم تمرکز و بی‌توجهی شامل معضلاتی از قبیل ناتوانی در انجام وظایف است. کودک نمی‌تواند کارهایش را به انجام رسانده و اغلب آنها را نیمه‌کاره رها می‌کند. فراموشکاری مکرر نیز از دیگر نشانه‌هاست. او نمی‌تواند به یاد آورد که اشیائیش را کجا گذاشته یا جزئیات وظایف و دستورالعمل‌ها را فراموش می‌کند.
حواس‌پرتی مفرط یکی دیگر از نشانه‌هایی است که باید به آن اشاره کرد. کودک به‌سادگی با صداها، اشیاء یا محیط اطرافش حواسش پرت می‌شود. همچنین عدم توانایی در گوش دادن نیز از ویژگی‌های این کودکان است؛ به‌گونه‌ای که به‌نظر می‌رسد هنگام صحبت کسی با آنها توجهی ندارند و حرف‌های او را نادیده می‌گیرند. کودکانی که دچار این مشکلاتند، معمولاً در سازماندهی ناتوانند و نمی‌توانند برنامه‌ریزی کنند یا فعالیت‌های روزانه خود را به‌طور منظم انجام دهند.
کودکان با مشکل عدم تمرکز معمولاً از فعالیت‌های ذهنی دوری می‌کنند. آنها از انجام کارهایی که نیاز به تمرکز هنگفت دارند، مثل خواندن یا تکالیف، پرهیز می‌کنند. این کودکان ممکن است از نظر ذهنی یا جسمی بی‌قرار باشند و نتوانند به آرامی نشسته و دائما در حال حرکت باشند یا در افکار متعدد غرق شوند.
دلایل احتمالی بی‌توجهی در کودکان عبارتند از:
اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی (ADHD): این اختلال یکی از شایع‌ترین دلایل بی‌توجهی در کودکان است که معمولاً با بیش‌فعالی نیز همراه است. استرس یا اضطراب: نگرانی‌های پیوسته می‌توانند توانایی تمرکز کودک را تحت تأثیر قرار دهند. کم‌خوابی: خواب ناکافی یا بی‌کیفیت می‌تواند منجر به خستگی ذهنی و کاهش تمرکز شود. مشکلات یادگیری: اختلالاتی نظیر دیسلکسیا (که با خواندن کمتر از سطح سن کودک مشخص می‌شود) یا دیگر اختلالات یادگیری می‌توانند به توجه کودک آسیب برسانند. تغذیه نامناسب: کمبود برخی مواد مغذی مانند آهن، اسیدهای چرب امگا-۳ یا ویتامین‌های ضروری می‌تواند تمرکز کودک را کاهش دهد. استفاده زیاد از فناوری: زمان بسیار طولانی سپری‌شده در برابر صفحه نمایش می‌تواند توانایی کودک را در تمرکز بر فعالیت‌های طولانی‌مدت کاهش دهد.
والدین باید در بهبود تمرکز و توجه فرزندان خود نقشی مؤثر ایفا کنند. برای تقویت تمرکز کودک، لازم است والدین محیطی مساعد فراهم کنند. فضایی آرام و سازمان‌یافته ایجاد کرده و وسایل الکترونیکی، تلویزیون و وسایل غیرضروری را از محل کار کودک دور نگه دارند. همچنین، خانواده‌ها باید برای فرزندان خود برنامه‌ریزی کرده و فعالیت‌ها را ساماندهی کنند. طولانی‌ترین فعالیت‌ها باید به بخش‌های کوچکتر تقسیم شوند و پس از هر بخش، زمان کوتاهی برای استراحت کودک در نظر گرفته شود. برای نمونه، به‌جای انجام یک تکلیف ۳۰ دقیقه‌ای، آن را به سه قسمت ۱۰ دقیقه‌ای تقسیم کنند.
تشویق و تقویت انگیزهٔ کودک اهمیت دارد. اهداف کوچک تعیین کرده و به او بگویند که در صورت انجام کار خاصی، می‌تواند به فعالیت‌های مورد علاقه‌اش بپردازد. از طریق تشویق و پاداش‌های کوچک، کودک را به تمرکز بیشتر ترغیب کنند. والدین نیز می‌توانند از تمرین‌های تقویتی و بازی‌های ذهنی با کودکان استفاده کنند. سرگرمی‌هایی نظیر پازل، شطرنج، سودوکو یا حتی بازی‌های کارتی، مدیتیشن‌های ساده یا تمرینات تنفسی می‌تواند برای کودکان مؤثر باشد.
آنها باید بر خواب و تغذیه فرزندانشان نظارت داشته باشند. مواد غذایی حاوی امگا-۳ (مانند ماهی و گردو)، آهن (اسفناج)، ویتامین B و پروتئین‌ها را به رژیم غذایی کودک اضافه کنند. همچنین، کودک باید به میزان کافی و در زمان مناسب بخوابد، چراکه کم‌خوابی می‌تواند تمرکز را تحت‌تأثیر قرار دهد.
کاهش زمان استفاده از فناوری نیز بسیار حائز اهمیت است. زمان برای تماشای تلویزیون، استفاده از تبلت و بازی‌های کامپیوتری را محدود کرده و کودکان را به انجام بازی‌های عملی تشویق کنند. والدین باید خودشان برای فرزندانشان الگوی مناسبی باشند و حمایت عاطفی از آنان را نیز فراموش نکنند. اگر مشکلات ادامه یافت، مشاوره با یک روانشناس یا مشاور کودک بهتر خواهد بود؛ لذا صبوری و پیگیری مستمر والدین می‌تواند تأثیرات چشمگیری بر تقویت تمرکز کودک داشته باشد.
معلمان و فضای مدرسه نقش مهم و مؤثری در بهبود توجه و تمرکز کودکان ایفا می‌کنند، زیرا بخش عمده‌ای از وقت روزانه کودکان در مدرسه سپری می‌شود. اقدامات معلمان و برنامه‌های درسی می‌تواند تأثیرات مثبتی در ارتقاء توانایی‌های تمرکز و توجه کودکان به همراه داشته باشد.
از جمله اقدامات مؤثر طراحی محیط یادگیری مناسب است. به‌نحوی که عوامل حواس‌پرتی کاهش یافته، چیدمان کلاس به‌خوبی انجام شود و تنوع در فعالیت‌ها رعایت گردد. استفاده از روش‌های تدریس تعاملی نیز سودمند خواهد بود. فعالیت‌های گروهی، پرسش و پاسخ و تشویق به درگیری فعال در کلاس از جمله این موارد می‌باشند. برنامه‌ریزی درسی باید با نیازهای دانش‌آموزان همسو باشد و استراحت‌های کوتاه بین دروس در نظر گرفته شود.
دانش‌آموزانی که با مشکلات تمرکز مواجه‌اند باید شناسایی شده و مورد حمایت قرار گیرند. این فرایند شامل مراحل مشاوره و ارزیابی، برقراری ارتباط با والدین و ایجاد حمایت‌های تشویق‌آمیز می‌باشد. به‌طور کلی، معلمان و مدارس با ایجاد فضایی حمایتی و استفاده از شیوه‌های خلاقانه می‌توانند در بهبود توجه و تمرکز کودکان کمک کنند. همکاری نزدیک بین معلمان، والدین و مشاوران می‌تواند بهترین نتایج را در این زمینه به ارمغان آورد.