سال‌هاست که پژوهشگران به شباهت‌های شگفت‌انگیزی میان نظام اجتماعی مورچه‌ها و جوامع انسانی پی برده‌اند. این شباهت‌ها به‌ویژه در زمینه ساختارهای اجتماعی و تعاملات میان افراد یک جامعه، بسیار قابل توجه است.
اکنون دانشمندان اطلاعات جدیدی درباره‌ی پیچیدگی رفتار مورچه‌ها به‌دست آورده‌اند.
محققان نمونه‌ای شگفت‌انگیز از رفتارگونه‌ای از مورچه‌های قهوه‌ای به‌نام مورچه‌های نجار فلوریدا را مشاهده کرده‌اند. در یک پژوهش جذاب، این گروه تحقیقی متوجه شدند که این مورچه‌ها در شرایط خاص برای نجات جان یکی از اعضای کلونی، پای او را قطع می‌کنند. اریک فرانک، اکولوژیست رفتار در دانشگاه وورزبرگ و نویسنده اصلی این تحقیق، تصریح می‌کند: «این نخستین بار است که در دنیای حیوانات، مشاهده می‌کنیم که یک موجود زنده از جامعه‌ای، بخشی از بدن یکی از هم‌خانواده‌های خود را به‌منظور نجات او جدا می‌کند.»
این تحقیق نوعی از جراحی در دنیای حیوانات را به‌تصویر کشیده است که در آن نمونه‌ای نادر از رفتار نوع‌دوستانه نمود یافته است. پیش‌تر در میان جامعه مورچه‌ها رفتارهای مشابهی همچون مراقبت از زخم‌های دیگران و فداکاری برای حفاظت از کلونی مشاهده شده بود، اما متخصصان بر این باورند که این تحقیق، نخستین نمونه مستند از چنین مداخله‌ای برای نجات دیگران به‌شمار می‌رود.
نظاره این رفتار منحصر به‌فرد، دانش ما را درباره رفتار مورچه‌ها و ظرفیت آن‌ها برای اعمال پیچیده نوع‌دوستانه گسترش می‌دهد.
نبردی سهمگین دم در خانه
شیوه‌های اجتماعی مورچه‌ها شباهت‌های زیادی به رفتار انسان‌ها دارد. برخی از آن‌ها برگ و شاخه‌های خشک را جمع‌آوری کرده و بر روی آن قارچ می‌کارد. آن‌ها این قارچ‌ها را با دیگر اعضای گروه خود که در لانه هستند، مصرف می‌کنند.
گروه دیگری از آن‌ها مسئول پرورش حشرات دیگر هستند. این مورچه‌ها، شته‌ها را در لانه‌های خود نگهداری کرده و از آن‌ها برای به دست آوردن مایعی باارزش که شبیه شیر مقوی است، بهره‌برداری می‌کنند.
یک روز در دم در خانه‌ام، مشاهده کردم که یکی از مورچه‌ها در حال حمل سر یکی از هم‌نوعانش بر روی شاخک‌هایش بود و در عین حال، بدن بی‌جانش را با پاهایش به دنبال می‌کشید.
دکتر پریئادراشان دارماجاران، حشره‌شناس در مرکز علمی آرتی در بنگلور، اشاره می‌کند که گاهی میان مورچه‌های یک کلونی نیز ایجاد اختلاف و درگیری می‌شود. این جنگ‌ها معمولاً میان مورچه‌هایی از لانه‌های مختلف صورت می‌گیرد. درگیری‌ها غالباً بر سر منابعی مانند غذا و مکان سکونت است. یکی از جالب‌ترین رفتارهایی که در میان مورچه‌ها مشاهده می‌شود، نوعی رفتار شبیه به برده‌داری است. برای مثال، گاهی یک گروه از مورچه‌ها به لانه گونه‌های دیگر حمله کرده و لاروهای جوان آن‌ها را به‌عنوان برده برای گسترش مستعمره خود به کار می‌گیرند.
دکتر بایدا، حشره‌شناس از مرکز مطالعات زیست‌محیطی آرانیا در گوا، می‌گوید: «مورچه‌هایی که برده‌دار می‌کنند، هیچ ارتباطی با مورچه‌های مورد بهره‌برداری شده ندارند. هدف این کار صرفاً به کارگیری این مورچه‌های به‌غنیمت گرفته شده برای انجام کارهای تعمیراتی در کلونی خودشان است.»
هدف آنان تنها غارت منابع از کلونی‌های رقیب است.
شاهانشاری، پژوهشگر در مرکز آتری در بنگلور، بیان می‌دارد: «در طول این جنگ‌ها، مورچه‌های کلونی که تحت حمله قرار می‌گیرند، با تمام وجود از لانه خود دفاع می‌کنند. اما اگر مورچه‌های مهاجم بتوانند ملکه آن‌ها را به اسارت درآورند، مقاومت و دفاع مورچه‌های نگهبان و کارگر متوقف شده و آن‌ها تسلیم کلونی مهاجم می‌شوند.»
ساختار اجتماعی مورچه‌ها
نظام اجتماعی مورچه‌ها شامل ملکه، نرها، کارگران و سربازان است که هرکدام وظایف خاصی بر عهده دارند. در درون یک کلونی، اکثریت مورچه‌ها ماده هستند، اما تنها تعدادی از آن‌ها قابلیت تولیدمثل دارند. مورچه‌های ماده‌ای که فعالیت تولید مثل دارند به‌عنوان ملکه شناخته می‌شوند.
تعداد مورچه‌های نر که در کلونی زندگی می‌کنند کمتر است و نقش‌های مشخصی ازجمله جفت‌گیری با ملکه را دارند. اگر ملکه به اسارت کلونی دیگر درآید، به معنی پایان عمر آن کلونی خواهد بود.
دکتر بایدا توضیح می‌دهد: «ملکه مورچه برای حفظ حیات یک کلونی بسیار ضروری است. اگر او گم یا از دست برود، این به معنای انقراض آن کلونی است. به همین دلیل سایر مورچه‌ها در زمان وقوع جنگ با کلونی رقیب، حاضرند جان خود را در خطر بیندازند تا از او حفاظت کنند.»
قبل از فصل تولید مثل، ملکه و مورچه‌های نر، لانه خود را ترک کرده و در یک پرواز ویژه به جفت‌گیری می‌پردازند. این مراسم جفت‌گیری خاص، فضایی را می‌سازد که در آن، ملکه یک مورچه نر از کلونی دیگر را برای خود انتخاب می‌کند. پس از جفت‌گیری، ملکه فرود آمده و بال‌هایش را از دست می‌دهد و در زیر خاک، یک لانه جدید ایجاد کرده و تخم‌گذاری می‌کند. لاروها از این تخم‌ها به‌وجود آمده و به مورچه‌های کارگر تبدیل می‌شوند. وظیفه آن‌ها گسترش کلونی است.
در این فرآیند، ملکه نقش اساسی در ادامه حیات کلونی ایفا می‌کند و به همین دلیل در صورت به دام افتادن او، تمام کلونی از هم خواهد پاشید.
سلسله‌مراتب موروثی در جامعه مورچه‌ها
ساختار کلونی مورچه‌ها دارای سلسله‌مراتب تعریف‌شده و موروثی است که در آن وظایف هر یک از مورچه‌ها به‌روشنی تعیین شده است.
دکتر بایدا توضیح می‌دهد: «روش‌های ارتباطی مورچه‌ها بسیار پیچیده است. این روش‌ها به همراه ساختار اجتماعی آن‌ها و زندگی‌شان، دلیل اصلی این است که مورچه‌ها با کمال میل جان خود را برای دفاع از کلونی‌شان فدای می‌کنند.»
مورچه‌ها بر اساس منافع جمعی عمل می‌کنند و منفعت کلونی را بر زندگی شخصی خود مقدم می‌دانند.
دکتر بایدا بیان می‌دارد: «هدف اساسی تمام موجودات زنده، تولید فرزندان سالم و اطمینان از ادامه حیات ژن‌های آن‌هاست. در کلونی مورچه‌ها، همه مورچه‌ها به نوعی خواهر محسوب می‌شوند زیرا ۷۵ درصد از ژن‌های آن‌ها مشترک است. ملکه تنها موجود تولیدمثل‌کننده کلونی است و تخم‌های او برای آینده کلونی حیاتی می‌باشد.»
او همچنین اضافه می‌کند: «در عین حال، مسئولیت تغذیه و حفاظت از ملکه نیز به عهده مورچه‌های کارگر و سرباز است. آن‌ها باید لاروها را تغذیه کرده و بر رشد مورچه‌های جدید نظارت کنند.»
این تعهد عمیق به حفظ بقای کلونی، دلیل فداکاری شدید مورچه‌ها در زمان جنگ و تلاش برای نجات دیگران است.
مورچه‌ها چگونه ارتباط برقرار می‌کنند؟
مورچه‌ها به‌منظور ارتباط و بقای خود به‌طور عمده به آنتن‌های حسی خود تکیه می‌کنند. این آنتن‌ها که دو ساختار باریک‌اند، از سر و بالای چشم‌ها بیرون آمده و برای عملکردهای روزمره بسیار حیاتی هستند.
برای نمونه، زمانی که یک مورچه به منبع غذایی بزرگ و غیرقابل حمل دست می‌یابد، آن محل را با ماده شیمیایی فرومون علامت‌گذاری می‌کند. رد این ماده شیمیایی مشابه یک سیستم جی‌پی‌اس عمل کرده و به دیگر اعضای کلونی کمک می‌کند تا به سمت منبع غذا هدایت شوند.
دکتر دارماراجان می‌افزاید: «اگر مورچه‌ها آنتن‌های خود را از دست بدهند، توانایی آن‌ها در جهت‌یابی، ارتباط با یکدیگر و آگاه شدن از خطرات به‌طرز جدی تحت تأثیر قرار می‌گیرد. در مجموع، آنتن‌ها برای بقای مورچه‌ها حیاتی‌اند.»
تغذیه کلونی
مورچه‌ها دارای روشی پیشرفته برای علامت‌گذاری و جذب دیگر مورچه‌ها به منابع غذایی هستند. آن‌ها به‌طور جمعی غذا را به مکانی امن برای خوردن منتقل کرده و سپس همه به‌صورت گروهی، از آن در یک جشن غذایی بهره‌برداری می‌کنند.
این سیستم پیچیده ارتباطی، نشان‌دهنده‌ی غنای زندگی اجتماعی مورچه‌ها است.
منبع: بی بی سی