دست مادرش را با قوت در دستانش گرفته و هر دو منتظر نوبت خود هستند. در میان ردیف‌های صندلی‌هایی که در راهروی منتهی به اتاق پزشک چیده شده، تعداد زیادی از افرادی که منتظرند به‌چشم می‌خورند. آنها دچار عارضه‌ی التهاب کبد یا همان هپاتیت هستند. این بیماری به‌عنوان یکی از بیماری‌های خطرناک در زندگی مدرن شناخته شده و متأسفانه درمان قطعی برای آن هنوز پیدا نشده است؛ بیماری‌ای که به‌خاطر علائم مزمنش ممکن است جدی گرفته نشود و تنها تدابیر رسانه‌ای ابتدایی برای پیشگیری از آن ارائه گردد.
زندگی مدرن باعث گسترش باکتری‌ها و بیماری‌های مرتبط با محیط شده و عدم توجه به رعایت بهداشت فردی در فضاهای عمومی، بسیاری را به سوی بیمارستان‌ها می‌کشاند؛ هپاتیت یکی از مهم‌ترین بیماری‌هایی است که در این محیط‌ها می‌تواند بر اثر غفلت از رعایت بهداشت، به‌راحتی ما را دچار مشکل کند و زندگی‌مان را مختل سازد. برای آشنایی بیشتر با هپاتیت، انواع آن، و راه‌های پیشگیری و درمان، گفت‌وگویی با دکتر شیرین حاتمی، متخصص داخلی، انجام داده‌ایم.
هپاتیت به‌طور دقیق چه معنی دارد و چرا به این بیماری اهمیت ویژه‌ای داده می‌شود و لزوم درمان سریع و پیشگیری از آن تا این حد مورد تأکید پزشکان است؟
همه ما به خوبی می‌دانیم که کبد چه نقشی در بدن ایفا می‌کند. این عضو وظایف حیاتی و ضروری را به‌عهده دارد و از نظر اهمیت در کنار قلب قرار دارد؛ چرا که بدون عملکرد درست آن، ادامه حیات برای هر شخصی غیرممکن خواهد بود. تعریفی کلی از هپاتیت می‌توان ارائه داد که التهاب و تورم سلول‌های کبدی باشد. به محض ابتلای فرد به هپاتیت، کبد به سرعت متورم و ملتهب می‌شود و خطر ابتلا به زردی و یرقان نیز افزایش می‌یابد.
وجود آسیب‌های جدی‌تر نیز ممکن است و در چنین شرایطی، ممکن است کبد از کار بیفتد. همچنین باید به ورود باکتری‌ها و ویروس‌ها از راه مواد شیمیایی به بدن نیز به‌عنوان علل ایجاد هپاتیت اشاره کرد.
این بیماری در انواع مختلفی وجود دارد که از جمله‌ی آنها می‌توان به هپاتیت نوع (A)، هپاتیت نوع (B) و هپاتیت نوع (C) اشاره کرد. این بیماری می‌تواند نوزادان را از روزهای ابتدایی زندگی تهدید کند و احتمال ابتلا تا آخر عمر ادامه خواهد داشت؛ بدین معنا که هیچ محدودیت سنی برای این بیماری وجود ندارد. همان‌طور که می‌دانید، در ایران بیش از سه میلیون و ۵۰۰ هزار نفر به انواع هپاتیت مبتلا هستند.
مهم‌ترین نشانه‌هایی که می‌تواند بر دچار شدن به این بیماری و به‌ویژه هپاتیت نوع B دلالت کند، چه مواردی هستند؟
در روزهای ابتدایی ممکن است با علائمی نظیر کم‌اشتهایی، ضعف، خستگی، تهوع، استفراغ و درد مبهم در ناحیه فوقانی و سمت راست شکم مواجه شویم. در برخی موارد، بیماران ممکن است دچار تب نیز شوند و پس از آن، زردی مخاط‌ها و پوست به‌ویژه در قسمت‌های ملتحمه (پرده داخلی چشم) به وضوح نمایان می‌شود.
زیرا مکان زندگی و تکثیر این ویروس کبد انسان است و محصولات آن به‌وسیله گردش خون به بخش‌های مختلف بدن منتقل می‌شوند. بدن افراد با این عفونت ویروسی به‌صورت فعال مقابله کرده و پادتن‌های لازم را تولید می‌کند. در بسیاری از مواقع، بدن عفونت را خنثی کرده و تنها ردپای آن به‌صورت مثبت بودن آنتی‌بادی‌ها (پادتن‌ها) نمایان می‌شود. در این شرایط، نه تنها خطر به‌دور می‌شود، بلکه فرد در برابر عفونت مجدد ایمن می‌گردد. بین ۳۰ تا ۴۰ درصد از افرادی که به این بیماری مبتلا می‌شوند، هیچ علائم مشخصی از خود بروز نمی‌دهند. اکثر علائم حدود یک ماه و حتی بیشتر بعد از ورود ویروس نمایان می‌شوند. در کمتر از یک درصد از موارد، بیماران این بیماری را به‌شکل حاد و با سرعت بالا تجربه کرده و به از کار افتادگی کبد و مرگ می‌انجامد.
این ویروس به‌طور خطرناک چگونه می‌تواند عواقب وخیمی برای بدن داشته باشد؟
اگر سیستم دفاعی نتواند پس از شش ماه بر بیماری غلبه کند، بیمار نشانه‌های مزمن از خود بروز می‌دهد و همچنین ممکن است گاهی با نشانه‌های حاد برخورد کند. افرادی که سال‌ها به بیماری دچار هستند، معمولاً علائم اضافی‌تری را بروز می‌دهند که شامل کهیر، جوش‌های پوستی، آرتریت و سوزش یا مورمور شدن اندام‌ها (Polyneuropathy) می‌باشد.
بیایید درباره‌ی شایع‌ترین نوع این بیماری در دنیا صحبت کنیم.
طبق آمار، بیماری هپاتیت B در بسیاری از کشورها شیوع پیدا کرده است.
یکی از خطرناک‌ترین انواع ویروس‌ها، هپاتیت نوع (B) است. فرد مبتلا به این بیماری ممکن است احساس خستگی، ضعف و بی‌اشتهایی کند. تنها در ۳۰ درصد موارد، زردی یا یرقان در بیماران مشاهده می‌شود.
ادرار ممکن است تیره‌تر و مدفوع به طرز غیرعادی کم‌رنگ‌تر از حالت طبیعی به‌نظر برسد. در مواردی که فرد هیچ‌گونه علائمی نداشته باشد، تنها راه شناسایی بیماری آزمایش خون است. از هر ۱۰۰ نفر مبتلا به هپاتیت B، ۱۰ نفر ویروس را برای مدت چندین سال در خون خود نگه می‌دارند. این افراد معمولاً ظاهری سالم دارند و شاید خود از وضعیتی که در آن هستند آگاهی نداشته باشند، اما به‌راحتی می‌توانند دیگران را آلوده کنند.
به چه روش‌هایی ممکن است به این بیماری مبتلا شویم؟
تماس با حتی یک قطره خون آلوده می‌تواند یک فرد سالم را به این بیماری دچار کند. استفاده از سرنگ و سوزن مشترک آلوده، برقراری رابطه جنسی با شخص مبتلا، زایمان نوزاد از مادر آلوده به ویروس، سوراخ کردن گوش، خال‌کوبی و ختنه‌ی غیربهداشتی (از جمله آرایش غیربهداشتی و استفاده از وسایل آلوده به ویروس)، همچنین استفاده‌ی مشترک از تیغ و مسواک آلوده و وسایل دندان‌پزشکی غیر بهداشتی، مهم‌ترین راه‌های انتقال این بیماری به‌شمار می‌روند.
مسیرهای پیشگیری از این بیماری چیست؟
ابتلا به این بیماری در دوره‌های سنی پایین، احتمال سرایت آن را در افراد افزایش می‌دهد. به همین دلیل، واکسیناسیون تمام نوزادان بلافاصله پس از تولد، در ۵/۱ ماهگی و ۹ ماهگی در مراکز بهداشتی درمانی انجام می‌گیرد و لازم است در این زمینه اطلاع‌رسانی موثری صورت گیرد.
زنان آلوده باید از بارداری خودداری کنند و در صورت باردار شدن باید قبل از زایمان در خصوص دریافت درمان‌های تکمیلی پیشگیری جهت جلوگیری از انتقال به نوزاد با پزشک مشورت کنند. همچنین این افراد باید از اشتراک در استفاده از وسایل ایجاد خراش روی پوست خودداری کنند.
امروزه، پیشگیری از ابتلا به هپاتیت B به‌واسطه واکسیناسیون و تزریق ایمونوگلوبولین صورت می‌گیرد. واکسن هپاتیت B به‌صورت عضلانی در سه نوبت (صفر، یک ماه بعد از نوبت اول و شش ماه بعد از نوبت اول) تزریق می‌شود. این نوع واکسیناسیون معمولاً تا ۱۰ سال فرد را در برابر هپاتیت B ایمن می‌کند. تزریق این واکسن در زمان فعلی بخشی از برنامه واکسیناسیون کودکان به حساب می‌آید، اما بزرگسالان نیز باید نسبت به تزریق این واکسن اقدامات لازم را انجام دهند.
آیا روش‌های درمانی خاصی برای این بیماری شناسایی شده است؟
در یک نگاه علمی به این موضوع، مشخص می‌شود که کمبود درمان‌های دارویی برای هپاتیت و بی‌نتیجه بودن آنها برای بسیاری از بیماران، یا به‌دلیل عوارض جانبی نامطلوب این داروها (از جمله اینترفرون) باعث شده تا تعداد زیادی از این بیماران، از روش‌های دیگر برای درمان هپاتیت و درمان‌های غیر دارویی به‌عنوان درمان‌های جایگزین استفاده کنند. بسیاری از این روش‌ها به‌طور محدود آزمایش شده و نتیجه‌های آن معمولاً بر مبنای گزارش‌های شخصی بیماران یا بررسی‌های ناکافی استوار است.
در میان این روش‌ها، استفاده از ترکیبات گیاهی، مکمل‌های غذایی و مواد هورمونی قرار دارند.
می‌توانید درباره چندین روش درمان گیاهی در این زمینه توضیح دهید؟
با پیشرفت تکنولوژی‌های علمی، روش‌های درمانی جدید برای این بیماری مورد بررسی قرار گرفته است.
از جمله محققین در حال تلاش برای یافتن محیط کشت سلولی مناسب برای رشد هپاتیت C هستند تا به این وسیله داروهایی کشف کنند که توانایی توقف تکثیر ویروس‌ها را داشته باشند. دو داروی شناخته شده به‌نام‌های آدِفوویر و لوباکاویر که ساختار آنها مشابه بخشی از ویروس هپاتیت است و شامل پروتئین‌های RNA و DNA هستند، در حال بررسی است.
دانشمندان بر این باورند که به علت شباهت‌های مذکور، ویروس هپاتیت به اشتباه از آدفویر و لوباکاویر به‌جای DNA و RNA استفاده کرده و به این شکل تکثیرش متوقف می‌شود. از سوی دیگر، آدفوویر توانایی حذف جهش‌های ویروسی مقاوم به سایر داروها را نیز داراست. همچنین عده‌ای از پژوهشگران بر موضوع «چنددرمانی» در روندهای درمان این بیماری تمرکز کرده و معتقدند، با توجه به جهش‌های مکرر و سریع ویروس هپاتیت و مقاومت آن نسبت به داروها، باید از ترکیبی از چند داروی ضدویروس، مشابه درمان ایدز، بهره‌برداری کرد.
در کشور چین، از داروهای گیاهی به‌عنوان درمان اصلی این بیماری استفاده می‌شود.
گیاه خارشیری به‌عنوان یکی از پرکاربردترین داروهای گیاهی در درمان هپاتیت شناخته می‌شود. این گیاه، که سابقه استفاده از آن به روم باستان بازمی‌گردد، به کبد در مقابله با آثار آسیب‌زای سموم کمک کرده و همچنین موجب تسریع در بازسازی کبد و کاهش تجمع چربی در آن می‌شود. احتمالاً این اثرات به‌دلیل وجود مقادیر فراوان آنتی‌اکسیدان‌ها و مواد ضد سم در این گیاه باشد. یکی از این مواد، «گلوتاتیون» است که کبد را از آسیب‌های ناشی از سموم محافظت می‌کند.
علاوه بر این، ماده‌ای به نام «سیلی‌مارین» در دانه گیاه خارشیری وجود دارد که می‌تواند کبد را تقویت کند. این گیاه موجب تقویت RNA و در نتیجه به بازسازی کبد کمک می‌کند.
خارشیری قادر است به کاهش علائمی چون خستگی، بی‌اشتهایی و دردهای کبدی کمک کند و ممکن است عملکرد کبد را بهبود بخشیده و طول عمر بیماران مبتلا به هپاتیت مزمن و سیروز را افزایش دهد.
وزارت بهداشت آلمان در سال ۱۹۸۶ اثرات خارشیری را در درمان آسیب‌های کبدی ناشی از هپاتیت تأیید کرد. این گیاه معمولاً به‌صورت کپسول و به میزان دو تا سه عدد در روز مصرف می‌شود. همچنین ریشه‌ی شیرین‌بیان حاوی مقدار زیادی اسید گلیسریزیک می‌باشد که می‌تواند التهاب کبد را کاهش دهد. متخصصان اعتقاد دارند که این تأثیر به‌واسطه افزایش طبیعی تولید اینترفرون در بدن است. در پژوهش‌های متعددی، دانشمندان چینی از ترکیب گیاهان مختلف برای درمان هپاتیت استفاده کرده‌اند که یکی از این داروها، مخلوط «بینگ‌گان‌لینگ» می‌باشد که متشکل از ۱۰ تا ۱۵ گیاه چینی برای درمان هپاتیت C استفاده می‌شود. بعلاوه، مصرف مکمل‌هایی نظیر ویتامین‌ها و مواد معدنی می‌تواند به بهبود هپاتیت الکلی کمک کند و از طریق افزایش مواد مغذی که به‌واسطه اختلالات کبدی کاهش می‌یابند و همچنین از بین بردن ویروس، به درمان آن کمک کند. ویتامین‌های گروه B، ویتامین E، C و K، کلسیم، روی، کبالت و منگنز از جمله این موارد هستند که به‌طور عمده به‌عنوان آنتی‌اکسیدان عمل می‌کنند.
باید به‌خاطر داشت که داروهای گیاهی ممکن است عوارض جانبی مانند استفراغ، سکته مغزی، بیماری‌های قلبی، آلرژی، سردرد، قرمزی پوست و تورم ایجاد کنند. استفاده از هورمون‌هایی که توسط غده تیموس ترشح می‌شوند نیز از سوی تعدادی از محققان برای درمان هپاتیت تأثیرگذار دانسته شده است. تیموس، غده‌ای کوچک در بالای قفسه سینه است که در دوران کودکی بزرگ‌تر می‌شود و با افزایش سن کوچک‌تر و سپس از بین می‌رود.
ترکیبی از مواد شیمیایی و آنزیم‌های استخراج‌شده از غده تیموس گاو به‌صورت کپسول یا آمپول ساخته شده و در برخی مطالعات، به‌ویژه برای درمان هپاتیت B و C به کار گرفته شده است. نتیجه‌ی این تحقیقات همیشه یکسان نبوده و نمی‌توان به‌طور قاطع به اثربخشی درمان‌های مذکور اطمینان کرد. روش‌هایی نظیر حجامت و خون‌گیری برای درمان این بیماری نیز دارای حامیان و منتقدان ویژه‌ای هستند.