نقشه بدون برنامه صادرات فرش

هیچ‌کس نمی‌تواند به‌طور دقیق بگوید که نخستین بار چه کسی بر تار و پود قالی گره‌ای زد. احتمالاً در روزگاران قدیم، مردان به دلایل چوپانی یا تجارت از خانواده‌های خود دور می‌شدند و پس از بازگشت، داستان‌ها و خاطراتی برای نزدیکان خود تعریف می‌کردند و زنان با استفاده از الگوهای بافت فرش، یادآور باغ‌های سرسبز، شکارگاه‌ها، دریا و ماهی‌ها و … می‌شدند.

این فرش‌ها به‌عنوان یادگارهایی از خاطرات، بر روی زمین‌ها یا دیوارها قرار می‌گرفتند یا برای تأمین معاش خانواده به فروش می‌رفتند و داستان‌های زندگی در شکارگاه‌ها، باغ‌ها و بستان‌ها، دریاها و کوه‌ها به‌صورت یک آلبوم زنده در گوش دیگران پخش می‌شدند.

از بارزترین نمادهای فرهنگ و تمدن ایران می‌توان به فرش‌های تولید شده در ایران اشاره کرد، که با نقوش سنتی و اسلامی هویتی خاص به خود دارند و این فرهنگ به‌طور مستمر در حال نوسازی و پیشرفت است. کیفیت بالای نقوش و طراحی فرش ایرانی سبب شهرت آن در سطح جهانی شده است.

محبوبیت فرش در میان ایرانیان به‌گونه‌ای است که در هر گوشه از این سرزمین، هر قوم و اقلیمی طرح، رنگ و شکلی خاص از آن را دارد. گاهی در اوج است و گاهی در سایه، اما همیشه با چالش‌های زیادی در مسیر تولید و رونق مواجه بوده است.

گره‌ای در بخت فرش ایرانی: کجا؟

از جمله چالش‌های عمده در صنعت فرش را می‌توان در سه محور تأمین مواد اولیه، تولید فرش و بخش توزیع، بازاریابی و فروش دسته‌بندی کرد.

در زمینه تأمین مواد اولیه، خام‌فروشی به دلالان خارجی، استفاده از مواد اولیه نامرغوب و ناکافی و عدم برخورداری از فناوری‌های روز در تولید رنگ و نخ از جمله مشکلات موجود هستند.

همچنین مسائل مربوط به تولید عبارتند از: شرایط نامناسب محیطی برای تولید، نادیده گرفتن حقوق و مزایا و بیمه نیروی کار در این صنعت، عدم استفاده از کارگاه‌های متمرکز، بی‌توجهی به سلایق بازار و نیازهای مصرف‌کننده و غیبت حمایت‌های مالی و معنوی دولت از بافندگان فرش دستباف.

در بخش توزیع، بازاریابی و فروش نیز عوامل چون قانون تعهد ارزی، شیوه‌های بازاریابی سنتی، تبلیغات قدیمی و عدم تطابق با روش‌های تبلیغاتی در بازارهای هدف، رعایت نکردن استانداردهای بسته‌بندی و ارسال و همچنین چالش‌های سیاسی و تحریم‌ها به چشم می‌خورد.

بازار فرش بی‌حضور صادرکننده تخصصی

به‌تازگی رئیس کمیسیون فرش، هنر و صنایع دستی اتاق ایران عنوان کرده است که بر اساس نامه اخیر وزیر صمت، میزان پیمان‌سپاری ارزی برای انواع فرش به ۱۰، ۱۵ و ۲۰ درصد کاهش یافته است و پیش‌بینی می‌شود این تصمیم، روند نزولی صادرات فرش دستباف ایرانی را به چالش بکشد.

رئیس اتحادیه صادرکنندگان استان زنجان در خصوص صادرات فرش زنجان بیان کرد: به‌خاطر سیاست‌های نادرست اوایل دهه ۷۰ در زمینه پیمان‌سپاری ارزی و مسائل مربوط به صادرات، بازار فرش به طور کامل از دست رفت و از این ظرفیت مهم بهره‌برداری نشد.

مهدی رنگ‌رونا افزود: پیش از این مسائل، ایران در زمره نخستین کشورها در صادرات فرش سنتی قرار داشت و کشورهای آمریکا و اروپا مشتری محصولات ما بودند. اما به دلیل وضع قوانین محدود کننده توسط دولت‌های وقت در اوایل دهه ۷۰، بازار فرش را از دست داده و زمینه‌ای برای ورود رقبای خارجی فراهم شد. این عوامل موجب مهاجرت طراحان فرش ایرانی به کشورهای رقیب مانند پاکستان، هند و ترکیه شد و به نوعی طرح‌های ما دزدیده شد و به مرور، فرش‌ها با طراحی ایرانی به قیمت‌های پایین‌تر و با کیفیت پایین‌تر به بازارهای جهانی عرضه گردیدند، در حالی که فرش اصیل ایرانی و تولیدکنندگان داخلی به انزوا رفتند.

بر اساس آمار سازمان تجارت جهانی، از سال ۲۰۱۱ تا ۲۰۲۲، به‌طور متوسط بیش از ۱۵۰ کشور در زمینه صادرات فرش دستباف فعالیت داشته‌اند. در سال ۲۰۲۲، هند با ۳۱۰ میلیون دلار و با سهم تقریباً ۳۰.۳ درصد از کل صادرات فرش، چین با ۹۳.۱ میلیون دلار و سهم حدود ۹.۱ درصد و مصر نیز با ۸۹.۸ میلیون دلار و سهم حدود ۸.۸ درصد جزء سه کشور برتر در صادرات فرش دستباف محسوب شدند. پس از این کشورها، نپال با سهم تقریباً ۸.۳ درصد، پاکستان با سهم ۷.۷ درصد و ایران با سهم ۷.۴ درصد از کل صادرات فرش دستباف در رده‌های بعدی قرار گرفتند. این شش کشور ۷۱.۵ درصد از کل صادرات فرش دستباف دنیا را تامین می‌کنند.

آمارها نشان می‌دهد که ایران در سال ۲۰۱۱ حدود ۲۵.۵ درصد از عرضه فرش دستباف در بازارهای جهانی را به خود اختصاص داده بوده که این بالاترین متوسط سهم سالانه جهانی ایران در دوران ۲۰۱۱ – ۲۰۲۲ محسوب می‌شود. اما سهم ایران از صادرات فرش دستباف در این بازه زمانی کاهش چشم‌گیری یافته و به ۷.۴ درصد رسیده است.

در مقایسه، سهم کشورهای رقیب ایران همچون هند، چین، نپال و پاکستان به طور مداوم افزایش یافته است. به‌طوری‌که هند توانسته سهم خود را از ۱۵ درصد در سال ۲۰۱۱ به ۳۰.۳ درصد در سال ۲۰۲۲ برساند. البته صادرات هند تغییر محسوسی نداشته و دلیل افزایش سهم هند از بازارهای جهانی، کاهش قابل توجه صادرات ایران بوده است.

رئیس اتحادیه صادرکنندگان استان زنجان تأکید کرد که حمایت همه‌جانب دولت از تولید و صادرات فرش دستباف می‌تواند راه حلی برای برون‌رفت از طوفان‌های تحریمی و موانع داخلی باشد و با وجود اینکه نقشه‌های معروفی چون خمسه، بیدگینه، قلتوق و افشار را در زنجان داریم، نبود برند و تاجری که در زمینه فرش تخصص داشته باشد، موجب شده تا فرش زنجان به نام استان‌های دیگر به فروش برسد.

فرش زنجان: سرآمد اما غریب

زنجان همانند دیگر نقاط آذربایجان، فرش‌هایی بافته شده با دار و گره ترکی با کیفیت بالا تولید می‌کند و به واسطه وجود الگوهای ثبت شده‌ای همچون قلتوق، خمسه، بیدگینه و مهارت بافندگان در تولید طرح ماهی افشار، حرفی برای گفتن دارد.

رئیس اداره فرش سازمان صمت استان زنجان در این خصوص اظهار داشت: استان زنجان در تولید فرش ابریشمی و پشمی در کشور پیشگام است و دارای تعدادی بافنده ماهر است که بسیاری از آن‌ها می‌توانند طرح‌هایی همچون ماهی افشار را از حفظ ببافند.

سیدمحسن جعفری ادامه داد: بیش از ۶۰ درصد قالی‌بافان زنجانی در زمینه تولید فرش پشمی مشغول هستند و فرش بیدگینه در این استان به ثبت داخلی رسیده و در حال پیگیری ثبت جهانی آن هستیم. الگوهای مانند قلتوق و خمسه نیز از نقشه‌های اصیل هستند که مراحل ثبت آن‌ها انجام شده است.

او افزود: سالانه تقریباً ۱۲۰ هزار مترمربع فرش در استان زنجان تولید می‌شود. در همه‌ی نواحی این استان، صنعت قالی‌بافی رایج است و مناطق قره‌پشتلو، افشار، انگوران و ایجرود از مراکز مهم تولید فرش به شمار می‌روند.

وی به بیمه بافندگان به‌عنوان یکی از علل خروج فعالان از این هنر – صنعت اشاره کرد و گفت: در استان زنجان بیش از ۵۹ هزار بافنده قالی وجود دارد و انتظار می‌رود افراد پایه‌گذار این شغل، تحت پوشش بیمه قرار گیرند تا این صنعت بتواند به فعالیت خود ادامه دهد، چراکه ادامه‌ی مسیر و رونق تجارت نیازمند وجود تولیدکنندگان ماهر و تربیت نیروی کار جدید خواهد بود.

نقشه صادرات فرش: خالی!

بسیاری از اوقات، تصاویر می‌توانند فراتر از کلمات صحبت کنند، به‌ویژه زمانی که پای رنگ، نقش، نور، حرکت و طبیعت در میان باشد و در مورد هنری همچون فرش ایرانی که نمودار افتخار هنرمندان ما در سراسر جهان است، سخن می‌گوید. در این راستا، امیدواریم بتوانیم این جهان ظریف و پر از تخیل، شامل درختان، نهرها، شکوفه‌ها و دنیایی خیال‌انگیز که نشأت‌گرفته از روح ایرانی است و در فرش‌های دست‌باف هنرمندان میهن‌مان جلوه‌گر شده است، به جهانیان معرفی کنیم.

فرش، سندی است از روزگاری نه چندان دور که مردم در زمان دشواری، فرش‌های زیر پای خود را به بانک‌ها به گرو می‌گذاشتند و وام دریافت می‌کردند. در آن ایام، افراد متوجه بودند که هر گره‌ای که امروز بر تار و پود فرشی زده می‌شود، ممکن است فردا گره‌گشای زندگی‌شان باشد.

امروزه، صنعت فرش دیگر همچون گذشته مواقعی در اوج نیست و تحریم‌های خارجی و موانع داخلی به کاهش صادرات آن انجامیده است و این در حالی است که مسؤولان دولتی و خصوصی باید به فکر توسعه صادرات و رونق تجارت فرش ایرانی باشند تا سهم باقی‌مانده از بازار به دست رقبای خارجی نیفتد و راه‌حل‌هایی برای حفظ نقشه صادرات قالی تدوین شود.