اهمیت تغذیه در جلوگیری از ابتلا به پوکی استخوان

دکتر فاطمه حاجی ولی‌زاده با اشاره به اینکه «پوکی استخوان» یکی از اختلالات متابولیک استخوان به شمار می‌رود، اظهار داشت: با بروز این بیماری، استخوان‌ها استحکام و مقاومت خود را از دست می‌دهند و مقدار ماده معدنی موجود در آن‌ها کاهش می‌یابد. همچنین، احتمال بروز تغییراتی در ساختار و معماری استخوان‌ها وجود دارد که منجر به شکنندگی آن‌ها می‌شود، به گونه‌ای که حتی برخورد با ضربه‌ای کوچک نیز می‌تواند منجر به شکستگی گردد.

پوکی استخوان، بیماری‌ای برای دوره سالمندی

او در ادامه تصریح کرد که با بالا رفتن سن، بروز پوکی استخوان بیشتر می‌شود و افزود: توده معدنی استخوان‌ها به تدریج با افزایش سن کاهش می‌یابد و در نتیجه، بیماری پوکی استخوان به عنوان یک بیماری مربوط به سنین بالا شناخته می‌شود. پس از یائسگی در زنان، به علت تغییرات هورمونی، سرعت از دست رفتن بافت استخوانی افزایش می‌یابد. به طور معمول، با افزایش سن، افراد بیشتر در معرض این بیماری قرار می‌گیرند و به ویژه پس از یائسگی، این روند تسریع می‌گردد.

«پوکی استخوان ثانویه» و تأثیر عوامل محیطی بر آن

رئیس اداره بیماری‌های عضلانی_اسکلتی وزارت بهداشت درباره «پوکی استخوان ثانویه» توضیح داد: در برخی موارد، مصرف داروهایی نظیر کورتون‌ها به مدت طولانی و ابتلا به بیماری‌هایی نظیر برخی سرطان‌ها، روماتیسم مفصلی، یا دیگر بیماری‌های جانبی ممکن است سبب بروز پوکی استخوان شود. اما در حالت کلی، هنگامی که صحبت از پوکی استخوان می‌شود، بیشتر به نوع ناشی از افزایش سن اشاره دارد.

سن و تأثیر آن بر تراکم استخوان‌ها

او افزود: توده استخوانی معمولاً تا سن ۳۰ سالگی به اوج خود می‌رسد. استخوان‌ها بافت‌هایی هستند که به طور مداوم تحت فرآیندهای «ساخت»، «برداشت»، و «از دست‌رفتن» آن‌ها قرار دارند و این چرخه یک پدیده طبیعی است. با افزایش متابولیسم و ساخت استخوان، تراکم استخوان‌ها نیز افزایش می‌یابد.

رئیس اداره بیماری‌های عضلانی_اسکلتی وزارت بهداشت ادامه داد: افراد در طول ۳۰ سال اول زندگی بیشترین توده استخوانی خود را به‌دست می‌آورند. عواملی از جمله رژیم غذایی، فعالیت بدنی و وراثت در دستیابی به بالاترین میزان توده استخوانی تأثیرگذار هستند که در این خصوص، وراثت نقش بسیار مهمی ایفا می‌کند. پس از ۳۰ سالگی، ارسال مواد معدنی از استخوان‌ها به مراتب بیشتر از ساخت و تجدید آنها به‌واسطه تغییرات جسمی انجام می‌گیرد. بدین ترتیب، کمبود توده استخوانی حاصل می‌شود و با تغییرات هورمونی به‌ویژه در دوران یائسگی در زنان، این فرایند سرعت بیشتری به خود می‌گیرد و منجر به بروز پوکی استخوان می‌شود.

تخمین ابتلا به پوکی استخوان در نیمی از جمعیت کشور

وی در ادامه به نقش سن در بروز پوکی استخوان تأکید کرد و گفت: شیوع پوکی استخوان در زنان بالای ۵۰ و مردان بالای ۷۰ سال بیشتر است و در واقع، این بیماری به طور خاص مختص این گروه سنی می‌باشد. تحقیقات نشان می‌دهد که از هر سه زن بالای ۵۰ سال، یک نفر و از هر پنج مرد بالای ۵۰ سال، یک نفر به شکستگی ناشی از پوکی استخوان دچار می‌شود. به طوری که تصور می‌شود که بیش از نیمی از جمعیت کشور، یعنی یک نفر از هر دو نفر به پوکی استخوان یا کمبود مواد معدنی استخوان مبتلا هستند.

عوامل «غیرقابل کنترل» مؤثر در ابتلا به پوکی استخوان

پوکی استخوان در زنان نسبت به مردان بیشتر مشاهده می‌شود.

حاجی ولی‌زاده با بیان اینکه عوامل متعددی در پیشگیری از پوکی استخوان مؤثرند، تأکید کرد: عوامل محیطی، ژنتیکی و جنسیت افراد نیز تأثیر بسزایی در بروز این بیماری دارند. برخی از عوامل ایجادکننده پوکی استخوان که «غیرقابل کنترل» محسوب می‌شوند، از این قرارند: آمار نشان می‌دهد که میزان ابتلا به پوکی استخوان در زنان بیشتر از مردان و همچنین در افراد سفیدپوست نسبت به افراد سیاه‌پوست بالاتر است. افرادی که اعضای خانواده‌شان به این بیماری یا شکستگی‌های ناشی از آن دچار شده‌اند نیز در معرض خطر بیشتری قرار دارند. واضح است که فاکتورهای ژنتیکی، ذخایر ژنتیکی، فامیل و رنگ پوست افراد قابل تغییر نیستند.

اهمیت تغذیه در پیشگیری از پوکی استخوان

وی ادامه داد: برخی عوامل در بروز پوکی استخوان وجود دارند که تحت کنترل ما هستند. تغذیه اهمیت بسیاری در پیشگیری از ابتلا به این بیماری دارد. مصرف کلسیم کافی — که بیشترین مقدار آن در لبنیات یافت می‌شود — به «مینرالیزه شدن استخوان» و تقویت استحکام آن کمک می‌کند و در نتیجه مانع از بروز پوکی استخوان خواهد شد. مصرف لبنیات و تأمین کلسیم لازم تا قبل از ۳۰ سالگی دارای اهمیت ویژه‌ای در پیشگیری از این بیماری است و همچنین مصرف لبنیات و ویتامین D پس از این سن می‌تواند روند بروز پوکی استخوان را به تأخیر انداخته و کیفیت تجدید استخوان‌ها را بالا ببرد.

عوارض ناشی از پوکی استخوان

رئیس اداره بیماری‌های عضلانی_اسکلتی دفتر مدیریت بیماری‌های غیرواگیر وزارت بهداشت با بیان اینکه پوکی استخوان به عنوان یک بیماری خاموش شناخته می‌شود، گفت: این بیماری به طور طبیعی علائمی ندارد و ممکن است با دردهای مزمن در ناحیه کمر و استخوان‌ها ظاهر گردد. افرادی که به این بیماری مبتلا هستند ممکن است دچار «کوتاه شدن و خمیدگی قد» و «از دست دادن وضعیت صحیح ستون فقرات» شوند؛ اما شکستگی ناشی از پوکی استخوان به‌عنوان مهم‌ترین عارضه این بیماری تلقی می‌شود.

فوت یک‌پنجم افراد مبتلا به شکستگی لگن

او افزود: افرادی که به شکستگی ناشی از پوکی استخوان دچار می‌شوند، عموماً کیفیت زندگی خود را از دست می‌دهند و برنمی‌گردند به روال عادی زندگی. ضعف و ناتوانی به همرا ه انسان‌های مبتلا به شکستگی ناشی از این بیماری تبدیل می‌شود. متأسفانه، حدود یک‌پنجم افراد دچار شکستگی لگن ناشی از پوکی استخوان جان خود را از دست می‌دهند.

حاجی ولی‌زاده معتقد است که بروز پوکی استخوان در زنان بیشتر به دلیل تغییرات هورمونی در دوران یائسگی است که موجب کاهش هورمون استروژن و تسریع در کاهش مواد معدنی استخوان‌ها می‌شود. به علاوه، استخوان‌های زنان به دلیل نازکی و ظرافتشان نسبت به مردان بیشتر در معرض شکستگی قرار دارند، که این ویژگی‌ها میزان آسیب‌پذیری آن‌ها را تشدید می‌کند.

اهمیت کلسیم و ویتامین D در سلامت استخوان‌ها

رئیس اداره بیماری‌های عضلانی_اسکلتی دفتر مدیریت بیماری‌های غیرواگیر وزارت بهداشت در ادامه به لزوم اصلاح سبک زندگی اشاره کرد و گفت: پوکی استخوان هم به درمان نیاز دارد و هم به پیشگیری. توجه به تغذیه در تمام مراحل زندگی، تأمین کلسیم و ویتامین D مورد نیاز، انجام فعالیت‌های بدنی برای تقویت استخوان‌ها و عضلات، و رعایت یک سبک زندگی سالم شامل پرهیز از سیگار و نوشیدنی‌های الکلی از جمله مواردی هستند که می‌توانند در پیشگیری از پوکی استخوان مؤثر باشند.

حاجی‌زاده افزود: رژیم غذایی مناسب در ساخت و حفظ سلامت استخوان‌ها در تمامی مراحل زندگی، از نوزادی تا بزرگسالی و حتی میانسالی، بسیار حیاتی است. غذایی که به مصرف می‌رسد باید غنی از کلسیم و ویتامین D باشد، زیرا کلسیم، ماده معدنی اصلی استخوان‌ها است و ویتامین D به جذب مؤثر آن کمک می‌کند؛ لذا برای حفظ و تقویت استخوان‌ها نیازمند مصرف روزانه کافی کلسیم و ویتامین D هستیم. در صورتی که رژیم غذایی کلسیم کافی نداشته باشد، مصرف مکمل‌های کلسیم و ویتامین D به‌ویژه برای زنان که بیشتر در معرض پوکی استخوان هستند، توصیه می‌شود.

وی ادامه داد: شناسایی زودهنگام پوکی استخوان می‌تواند از بروز عوارض جدی مانند شکستگی ناشی از این بیماری جلوگیری کند. امروزه درمان‌های مختلفی برای پوکی استخوان وجود دارد که می‌توانند کیفیت زندگی را برای افراد مبتلا افزایش دهند.

ضرورت فعالیت‌های ورزشی

رئیس اداره بیماری‌های عضلانی_اسکلتی دفتر مدیریت بیماری‌های غیرواگیر وزارت بهداشت با تأکید بر اهمیت فعالیت‌های ورزشی خاطرنشان کرد: انجام تمرینات بدنی متناسب که به طور مستقیم فشار و وزنی بر استخوان‌ها وارد می‌آورد، ورزش‌های استقامتی و همچنین تمرینات متعادل‌کننده می‌توانند در پیشگیری از عوارض پوکی استخوان، به تأخیر انداختن آن و جلوگیری از ابتلا به این بیماری مؤثر باشند.

قطع درمان خودسرانه ممنوع است

حاجی ولی‌زاده درباره درمان پوکی استخوان تأکید کرد: مصرف مستمر و بدون وقفه داروهای پیشگیرنده و درمان‌کننده این بیماری بسیار حیاتی است. اگر افراد مبتلا به پوکی استخوان بخواهند توده استخوانی سالمی داشته باشند، باید حداقل به مدت پنج سال از داروهای خوراکی استفاده کنند. بنابراین، قطع ناگهانی داروها و همچنین عدم رعایت مصرف منظم آن‌ها می‌تواند به شکست در روند درمان منجر شود.

کمبود تجهیزات اندازه‌گیری تراکم استخوان

وی همچنین در پاسخ به سؤال ایسنا درباره کمبود دستگاه‌های اندازه‌گیری تراکم استخوان، گفت: در حال حاضر با کمبود این دستگاه‌ها مواجه‌ایم؛ اکثر آن‌ها در تهرانی و مراکز استان‌ها مستقر هستند و در سایر نقاط کشور در دسترس نیستند. در حال حاضر، تنها ۸ دستگاه اندازه‌گیری تراکم استخوان به ازای هر یک میلیون نفر وجود دارد و بیشتر آن‌ها متعلق به بخش خصوصی و در شهر تهرانند. انتظار داریم که برای هر یک میلیون نفر حداقل ۱۰ تا ۱۲ دستگاه وجود داشته باشد.

رئیس اداره بیماری‌های عضلانی_اسکلتی دفتر مدیریت بیماری‌های غیرواگیر وزارت بهداشت بر لزوم ارتقاء کیفیت دستگاه‌های اندازه‌گیری تراکم استخوان تأکید کرده و گفت: لازم است تا ارزیابی جامعی از عملکرد و کیفیت این دستگاه‌ها در سطح کشور صورت گیرد.