روزنامه نیویورک تایمز در گزارشی از جزئیات گفتگوی ایران و عمان درباره تنگه هرمز نوشت: در حالی که بازار انرژی و تجارت جهانی همچنان زیر سایه بسته شدن تنگه هرمز قرار دارد، ایران و عمان به توافقی نزدیک شدهاند که هدف آن بازگرداندن رفتوآمد کشتیها در این گذرگاه حیاتی است؛ اما پشت این توافق احتمالی، یک مناقشه بزرگتر نهفته است: اینکه آیا بازگشایی تنگه به معنای بازگشت آن به وضعیت پیش از جنگ خواهد بود یا اینکه عملاً به تثبیت نقش ایران در مدیریت و کنترل یکی از مهمترین مسیرهای انتقال انرژی جهان منجر میشود.
بر اساس اطلاعاتی که مقامهای ایرانی، آمریکایی و افراد مطلع از روند مذاکرات ارائه کردهاند، کشتیهایی که قصد ورود به خلیج فارس را دارند، قرار است از مسیری عبور کنند که در نزدیکی سواحل ایران قرار دارد و تحت کنترل تهران خواهد بود. در مقابل، کشتیهایی که از خلیج فارس خارج میشوند، از مسیری نزدیک به آبهای عمان عبور خواهند کرد.
همین جزئیات، نقطه اصلی اختلاف میان تهران و واشنگتن است. ایران معتقد است این سازوکار، واقعیت جدیدی را به رسمیت میشناسد: اینکه تهران توانایی مدیریت امنیت و عبور و مرور در تنگه هرمز را دارد. اما آمریکا تأکید دارد که هیچ توافقی نباید به معنای پذیرش حق کنترل ایران بر یک آبراه بینالمللی باشد.
مقامهای ایرانی میگویند در توافق احتمالی، قرار نیست از کشتیها «عوارض عبور» دریافت شود، اما یک «هزینه خدماتی» در نظر گرفته خواهد شد؛ هزینهای که به گفته آنها برای جبران آثار زیستمحیطی تردد کشتیها، تأمین امنیت نفتکشها و کشتیهای باری و همچنین هزینههای نیروی انسانی دریافت میشود.
دو مقام ایرانی گفتهاند درآمد حاصل از این هزینه میان ایران و عمان به صورت مساوی تقسیم خواهد شد.
اما یک مقام آمریکایی که در جریان مذاکرات قرار دارد، این روایت ایران را رد کرده و آن را «نادرست» خوانده است. این مقام آمریکایی گفته است مسیرهای «موقت» احتمالی برای عبور کشتیها در تنگه هرمز، نیازمند تأیید یا اجازه ایران نخواهد بود و هیچگونه عوارضی نیز از کشتیها دریافت نمیشود.
با این حال، برای دونالد ترامپ، اصل مسئله بیش از هر چیز جنبه سیاسی دارد. بازگشت جریان کشتیرانی در تنگه هرمز میتواند مهمترین مشکل فوری او را حل کند؛ بحرانی که فشار اقتصادی ناشی از اختلال در انتقال نفت و افزایش نگرانیها درباره بازار انرژی را به همراه داشته است.
در سوی دیگر، مقامهای ایرانی اعلام کردهاند حتی در صورت توافق، تنگه هرمز تا زمانی که آمریکا محاصره دریایی بنادر ایران در خلیج فارس را لغو نکند، همچنان بسته خواهد ماند. تهران همچنین خواستار آن است که دو کشور به برنامه ۱۴ بندی مطرحشده در یادداشت تفاهم اسلامآباد بازگردند.
برخی مقامها معتقدند واشنگتن برای کاهش بیشتر فشار بازار انرژی، میتواند گام دیگری نیز بردارد و با صدور معافیتهایی از تحریمهای ایران، امکان فروش و انتقال قانونی نفت این کشور را فراهم کند.
اما مسئله اصلی اینجاست که اگر بازگشایی تنگه در نهایت با پذیرش نقش کنترلی ایران همراه شود، این توافق ممکن است هزینه ژئوپلیتیکی سنگینی برای آمریکا داشته باشد.
مقامهای ایرانی میگویند طراحی این توافق با هدف تثبیت توانایی تهران برای کنترل تنگه هرمز انجام شده است؛ اهرمی که ایران پیش از جنگ از آن استفاده نکرده بود، اما اکنون آن را به عنوان یک دستاورد راهبردی میبیند.
این موضوع مستقیماً با هدفی که مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، در ماههای گذشته بارها اعلام کرده، در تضاد قرار میگیرد. روبیو تأکید کرده بود تنگه هرمز باید به همان وضعیت سابق بازگردد؛ یعنی یک آبراه آزاد و بینالمللی که پیش از حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه وجود داشت.
او اخیراً در نشست مقامهای کشورهای جنوب شرق آسیا درباره پیامدهای پذیرش کنترل یک کشور بر آبراههای بینالمللی هشدار داده بود.
روبیو گفته بود: «اگر در خاورمیانه الگویی ایجاد کنیم که یک کشور بتواند تصمیم بگیرد یک آبراه بینالمللی را کنترل کند، برای عبور از آن عوارض بگیرد و اگر هزینه را پرداخت نکردند، کشتیهایشان را منفجر کند، یک سابقه بسیار خطرناک ایجاد کردهایم؛ سابقهای که در دیگر نقاط جهان نیز تکرار خواهد شد.»
وزیر خارجه آمریکا تأکید کرده بود موضوع تنها به اتفاقات تنگه هرمز محدود نمیشود، بلکه اصل بنیادین آزادی کشتیرانی در جهان را هدف قرار میدهد.
او گفته بود: «آنچه در خطر است فقط مسئله تنگه هرمز نیست؛ بلکه یک اصل اساسی درباره آزادی دریانوردی است. قواعدی که طی ۱۵۰ سال گذشته زیربنای تجارت و بازرگانی جهانی بودهاند نیز تهدید شدهاند و اجازه چنین اتفاقی را نمیتوان داد.»
ترامپ تاکنون درباره جزئیات توافق احتمالی میان ایران و عمان سخنان زیادی مطرح نکرده است، اما این توافق بخشی از روند بازگشت به مذاکراتی بوده که به گفته او باعث شد حمله گسترده جدید علیه ایران در آخر هفته گذشته متوقف شود.
بر اساس چارچوب توافق، ایران و عمان ۶۰ روز فرصت خواهند داشت تا درباره بازگشایی تنگه مذاکره کنند. در همین دوره، آمریکا و ایران قرار است گفتوگوها درباره آینده ذخایر اورانیوم غنیشده ایران را نیز از سر بگیرند؛ ذخایری که حدود ۱۱ تن اعلام شده و نزدیک به نیم تن از آن اکنون در سطحی قرار دارد که به سوخت نزدیک به درجه مورد نیاز برای ساخت سلاح هستهای تبدیل شده است.
آمریکا خواستار آن است که این مواد رقیق شوند تا امکان تبدیل سریع آنها به مواد مورد استفاده در سلاح هستهای از بین برود. واشنگتن همچنین میخواهد این ذخایر در نهایت به آمریکا یا کشور دیگری منتقل شود تا یا در آنجا دفع شود یا برای استفاده در نیروگاههای هستهای غیرنظامی به کار گرفته شود.
برنامهای که در اواسط ماه ژوئن توسط جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا و همچنین به طور جداگانه توسط دونالد ترامپ امضا شد، باعث شده بود هر دو مقام با خوشبینی اعلام کنند که یک توافق هستهای ظرف ۶۰ روز قابل دستیابی خواهد بود.
اما اکنون این ضربالاجل تنها دو هفته دیگر به پایان میرسد و مقامهای آمریکایی پذیرفتهاند که حتی اگر مذاکرات آغاز شود، احتمالاً تا ماههای پایانی پاییز و شاید فراتر از آن ادامه خواهد داشت.
در گفتوگوهای خصوصی، برخی مقامها نسبت به دستیابی به توافق هستهای ابراز تردید کردهاند. آنها معتقدند ممکن است ترامپ در نهایت همان موضعی را اتخاذ کند که پیشتر مطرح کرده بود: اینکه ذخایر اورانیوم ایران باید همچنان زیر آوارهای ناشی از حملات هوایی به سه مرکز هستهای ایران در ژوئن ۲۰۲۵ باقی بماند.
با این حال، بازگشایی تنگه هرمز برای ترامپ یک ضرورت سیاسی است.
به همین دلیل، با وجود هشدارهای مارکو روبیو درباره ضرورت بازگشت تنگه به وضعیت یک آبراه آزاد بینالمللی، دولت آمریکا ظاهراً خود را برای شرایطی آماده میکند که در آن تنگه باز شود، اما ایران همچنان نقش مهمی در کنترل روزانه رفتوآمد کشتیها داشته باشد.
ترامپ روز دوشنبه در کاخ سفید درباره توافق در حال شکلگیری گفت: «امروز یا فردا متوجه خواهید شد. آنها خیلی سریع در یک جهت حرکت خواهند کرد. موضوع چندان پیچیده نیست.»
او پیشبینی کرد تنگه هرمز ممکن است «واقعاً تا فردا» باز شود؛ ادعایی که طی ماههای گذشته چندین بار مطرح کرده بود.
ترامپ گفت: «مرحله اول، بازگشایی تنگههاست. مرحله دوم، خلع سلاح هستهای خواهد بود.»
اما در داخل پنتاگون، همه با این رویکرد موافق نیستند.
بر اساس اطلاعات مقامهای فعلی و سابق آمریکایی که در جریان نگرانیهای مطرحشده قرار گرفتهاند، برخی فرماندهان ارشد نظامی نسبت به توافق احتمالی ایران و عمان بدبین هستند.
آنها نگرانند که این توافق در عمل به معنای تسلیم شدن در برابر خواستههای ایران باشد.
مقامهای منتقد این توافق اشاره میکنند که حتی در مسیر عبور کشتیها از خلیج فارس و تنگه هرمز در محدوده آبهای عمان، هنوز شمار زیادی مین دریایی وجود دارد و کشتیها برای عبور ایمن ناچار خواهند بود برای هماهنگی مسیر با ایران همکاری کنند.
حتی برخی مقامهای ایرانی نیز درباره اینکه آیا توافق واقعاً میتواند خطر حملات جدید آمریکا را کاهش دهد، تردید دارند.
فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا تاکنون هدایت کشتیها در این مسیر را برعهده داشته است، اما نیروهای آمریکایی همچنان زیر تهدید موشکی ایران قرار دارند.
ترامپ طی دو هفته گذشته دو بار طرح دریاسالار برد کوپر، فرمانده سنتکام، برای انجام حملهای کوتاه و شدید علیه مواضع نظامی ایران را متوقف کرده است؛ حملهای که قرار بود پایگاههای مورد استفاده برای حملات موشکی ایران و دیگر اهداف نظامی را هدف قرار دهد.
با این حال، رئیسجمهور آمریکا هیچگاه تمایل شدید خود برای بازگشایی تنگه هرمز را پنهان نکرده است؛ حتی اگر این موضوع به معنای پذیرش نوعی ساختار دریافت هزینه خدماتی و سطحی از کنترل ایران بر این گذرگاه باشد.
مهدی محمدی، مشاور ارشد مذاکرهکننده اصلی ایران، دوشنبه شب در تلویزیون دولتی ایران اعلام کرد تهران و عمان درباره راهکاری برای مدیریت تنگه هرمز مذاکره میکنند.
او تأکید کرد این مذاکرات جدا از جنگ میان ایران و آمریکا دنبال میشود.
ایران پیشتر آمریکا را متهم کرده بود که با هدایت کشتیها از بخش جنوبی تنگه در نزدیکی آبهای عمان، توافق صلح را نقض کرده است.
در متن توافق، درباره اینکه چه طرفی کنترل تنگه را در اختیار دارد، ابهام وجود داشت. اما پس از آن، ایران نیز این توافق را نقض کرد و به کشتیهایی که بدون اجازه تهران در حال عبور از خلیج فارس بودند، شلیک کرد.
علی واعظ، معاون مدیر برنامه خاورمیانه در گروه بینالمللی بحران، معتقد است ایران به شدت مصمم است اهرم فشار خود بر تنگه هرمز را حفظ کند؛ زیرا تهران این موضوع را تنها دستاورد خود از جنگ میداند.
او میگوید توافق با عمان میتواند ایران را در موقعیتی بهتر از قبل از آغاز دور جدید درگیریها قرار دهد.
واعظ گفت: «هر راهحلی که ایران را در کنترل تنگه باقی بگذارد، برای ترامپ بسیار دشوار خواهد بود؛ اما در عین حال هیچ راهکار نظامیای برای از بین بردن کنترل ایران بر تنگه وجود ندارد.»
به گفته او، ترامپ میان دو گزینه دشوار گرفتار شده است: «یک جنگ غیرقابل پیروزی یا صلحی که پذیرش آن آسان نیست.»
315